Bài viết tháng 10/2026
98 bài, mới nhất trước.
Gặp cuốn chiếu: thám tử nhí không đập, không vò — chúng cuộn tròn, không đốt; quét ra sân và báo người lớn
Cuốn chiếu (millipede) khác rết: mỗi đốt có hai (hoặc bốn) cặp chân, thân tròn hơn, đi chậm và thường cuộn lại khi bị chạm. UC IPM cho biết chúng ăn lá mục, gỗ mục, giúp phân hủy chất hữu cơ; trong nhà chúng không gây hại đồ đạc và rủi ro sức khỏe thấp. Không đốt người như rết, nhưng một số loài tiết dịch tự vệ có thể kích ứng da hoặc mắt nếu bị vò. Quy tắc thám tử nhí: không đập, không vò, không đưa gần mắt; báo người lớn quét hoặc hút rồi thả ngoài sân ẩm. Người lớn giảm chỗ trú ẩm quanh móng nhà: lá mục, ván mục, tưới quá ướt.
Đọc bài →Bệnh do mèo cào (Bartonella henselae): bọ chét mèo lây sang mèo — rửa vết thương, phòng bọ chét, CDC không khuyên cắt móng để phòng bệnh
Bệnh do mèo cào (cat scratch disease) do vi khuẩn Bartonella henselae. Theo CDC, người thường nhiễm sau khi bị mèo (đặc biệt mèo con hoặc mèo hoang) cào; vết cào có thể bị nhiễm phân bọ chét. Mèo nhiễm chủ yếu qua vết đốt bọ chét; nhiều mèo mang vi khuẩn trong máu mà vẫn trông khỏe — một số nghiên cứu ghi nhận tới khoảng 1/3 mèo khỏe có vi khuẩn trong máu, nhất là mèo con. Triệu chứng thường gặp: sốt nhẹ, sẩn/mụn mủ tại chỗ cào, hạch sưng đau sau 1–3 tuần. Hầu hết ca tự khỏi; người suy giảm miễn dịch dễ nặng hơn. Phòng: tránh cào/cắn, rửa tay sau khi chơi với mèo, rửa vết thương bằng xà phòng và nước, hỏi bác sĩ thú y về sản phẩm phòng bọ chét (không dùng sản phẩm có permethrin trên mèo), giữ mèo trong nhà.
Đọc bài →Đuôi bật (springtails, Collembola): nhảy trong bồn rửa và chậu cây — hạ ẩm, để đất khô giữa lần tưới, không xịt thuốc xuống cống
Đuôi bật là động vật nhỏ (khoảng 1,5 mm / 1/16 inch), không cánh, nhảy nhờ cấu trúc dạng lò xo dưới bụng (furcula). UC IPM và Minnesota Extension nhấn mạnh: chúng không đốt người hay thú cưng, không truyền bệnh, không làm hỏng đồ đạc — chủ yếu gây khó chịu khi xuất hiện hàng loạt chỗ ẩm. Sống trong đất giàu hữu cơ, lá mục, lớp phủ; vào nhà qua khe cửa, ống thông gió hoặc theo chậu cây tưới quá nhiều. Cách xử lý: sửa rò rỉ, làm khô tầng hầm/nhà vệ sinh, để đất chậu khô giữa lần tưới, không để nước đọng đĩa lót; quét hoặc hút; rửa xuống cống nếu ở bồn. Không đổ hoặc xịt thuốc trừ sâu xuống cống. Thuốc chỉ mang lại giảm tạm thời nếu không xử lý ẩm.
Đọc bài →Ghẻ đỏ gà (Dermanyssus gallinae): hút máu ban đêm, ẩn khe chuồng ban ngày — chu kỳ khoảng 1 tuần, chuồng có thể còn ghẻ tới 9 tháng sau khi hết gà
Ghẻ đỏ gà (poultry red mite, Dermanyssus gallinae) hút máu gà, gà tây, bồ câu và nhiều chim khác trên toàn cầu; có thể đốt người nhưng không sống và không gây nhiễm kéo dài trên người. Merck Veterinary Manual: chúng ăn ban đêm, ban ngày ẩn dưới phân, trên sào đậu, ổ đẻ và khe chuồng; chu kỳ đời có thể hoàn thành chỉ trong khoảng 1 tuần; chuồng có thể còn nhiễm tới khoảng 9 tháng sau khi đưa gà đi. Nhiễm nặng làm giảm đẻ, tăng trọng, hiệu quả thức ăn, thiếu máu thậm chí chết. Chẩn đoán: tìm ghẻ trong ổ/khe ban ngày hoặc trên gà ban đêm. Phòng: gà sạch ghẻ, vệ sinh; xử lý phải phủ chỗ ẩn (áp lực cao vào khe), có thể kết hợp bụi trơ (đất tảo silic thực phẩm) khi thông gió tốt và đeo khẩu trang. Chỉ dùng sản phẩm được phép cho gia cầm theo hướng dẫn thú y tại Việt Nam.
Đọc bài →Phân tích bữa máu muỗi bằng barcode DNA (COI): mồi đặc hiệu động vật có xương sống đạt trên 98% mẫu thực địa trong thử của Reeves và cộng sự
Biết muỗi cái vừa hút máu loài nào giúp ước lượng nguy cơ truyền bệnh và thiết kế kiểm soát. Tổng quan của Kent (2009) mô tả các phương pháp phân tử thay thế huyết thanh học cổ điển. Reeves và cộng sự (PLoS Neglected Tropical Diseases, 2018) thiết kế bộ mồi khuếch đại đoạn barcode gen COI của động vật có xương sống mà hạn chế khuếch đại DNA muỗi, không cần PCR lồng hoặc multiplex phức tạp. Trên mẫu bữa máu thực địa chưa biết vật chủ, hơn 98% (60/61) mẫu được định danh tin cậy. Hạn chế: DNA cũ/thoái hóa khó khuếch đại; cần bảo quản lạnh nhanh và đoạn khuếch đại ngắn; vẫn phụ thuộc cơ sở dữ liệu tham chiếu COI. Phân tích bữa máu bổ sung — không thay — giám sát mật độ muỗi và kháng thuốc.
Đọc bài →NIRS (quang phổ gần hồng ngoại) ước lượng tuổi muỗi: Mayagaya đạt khoảng 80% ngoài thực địa — Lambert cho thấy trung bình quần thể mới là chỉ số giám sát can thiệp
Tuổi muỗi quan trọng hơn mật độ thô khi đánh giá biện pháp diệt trưởng thành, vì mầm bệnh cần thời gian ủ ngoại trên muỗi. Mayagaya và cộng sự (2009) dùng NIRS không phá mẫu: dự đoán loài Anopheles gambiae s.l. thực địa khoảng 80% (gần 100% với mẫu lab), phân nhóm tuổi trẻ/già khoảng 80% và ≥ 90% ở hai cực tuổi. Lambert và cộng sự (Scientific Reports, 2018) chỉ ra ước lượng từng con vẫn nhiễu, nhưng nếu giảm thiên lệch thì trung bình tuổi quần thể đủ chính để theo dõi hiệu lực màn/phun — kể cả khi đánh giá kháng pyrethroid. Hạn chế hiện nay: phổ lệch giữa các nghiên cứu, thường phải hiệu chuẩn lại theo quần thể/điều kiện bảo quản; chưa thay hoàn toàn giải phẫu buồng trứng hay PCR loài khi cần độ chắc tuyệt đối trên từng cá thể.
Đọc bài →Thử nghiệm bán thực địa (semi-field) cho sản phẩm xua không gian: WHO PQT yêu cầu 3 nghiên cứu GLP, thường dùng experimental hut và thiết kế Latin square
Sản phẩm xua không gian (spatial emanator) cần bằng chứng hiệu lực gần điều kiện dùng thực trước khi tiền thẩm định. Hướng dẫn WHO PQT/VCP Module 5 (bản v0, 08/2025) yêu cầu ba nghiên cứu bán thực địa ở các vùng địa lý khác nhau, tuân thủ GLP. Phương pháp điển hình là nghiên cứu nhà thử nghiệm (experimental hut) với tình nguyện viên (người ngủ hoặc bắt muỗi đáp — HLC); thiết kế Latin square để xoay người ngủ giữa các nhà, hạn chế nhiễu vị trí và người hấp dẫn. Mẫu thử gồm sản phẩm chưa già và đã già nhân tạo/thực địa; đối chứng âm và dương (sản phẩm đã tiền thẩm định cùng kiểu tác động). Điểm cuối thường gồm ức chế hút máu, ức chế đáp/đậu, bảo vệ cá nhân, knockdown và chết sau 24 giờ; chết đối chứng sau 24 giờ không được vượt 10%. Đây là cầu nối giữa thử lab/free-flight room và đánh giá cộng đồng.
Đọc bài →Gặp tai kẹp: thám tử nhí không cầm càng đuôi — quét hoặc hút sạch, báo người lớn, chúng không độc
Tai kẹp (earwig) dễ nhận nhờ cặp càng ở đuôi trông như kéo. UC IPM cho biết càng dùng để tự vệ nhưng tai kẹp nói chung không tấn công người, không độc, và không chui vào tai người như lời đồn. Chúng hoạt động ban đêm, ban ngày trốn chỗ tối ẩm: dưới ván, lá mục, chậu cây. Trong vườn chúng vừa ăn rệp vừa có thể gặm cây non, hoa, trái mềm. Quy tắc thám tử nhí: không cầm, không đập, không nhét vào hộp kín gần mặt; nếu thấy trong nhà thì báo người lớn quét hoặc hút sạch, bịt khe cửa. Người lớn giảm chỗ trú bằng cách dọn lá, ván, giảm ẩm quanh nhà và đặt bẫy báo giấy cuộn hoặc lon dầu.
Đọc bài →Sốt Q (Coxiella burnetii): hít bụi từ dê, cừu, bò sinh đẻ — CDC cảnh báo chưa có vắc xin cho người tại Mỹ, tránh sữa sống
Sốt Q do vi khuẩn Coxiella burnetii gây ra. Theo CDC, vi khuẩn có sẵn ở một số dê, cừu, bò và có nhiều trong sản phẩm sinh đẻ (nhau thai, nước ối), phân, nước tiểu và sữa. Người nhiễm chủ yếu khi hít phải bụi bị nhiễm; ve đốt chỉ là đường hiếm. Triệu chứng giống cúm: sốt, rét run, mệt, đau cơ, đau đầu; một số người viêm phổi hoặc viêm gan. Nhiều người nhiễm không bệnh. Chưa có vắc xin sốt Q dùng cho người tại Hoa Kỳ. Phòng bệnh: tránh khu vực sinh đẻ gia súc khi có thể, đeo khẩu trang đạt chuẩn và găng khi xử lý nhau thai hoặc chuồng bụi, không uống sữa sống, rửa tay kỹ.
Đọc bài →Mọt bột gỗ (powderpost beetles): lỗ tròn nhỏ, bột mịn như phấn — hạ ẩm, thay gỗ, sơn kín mặt mới chặn trứng
Mọt bột gỗ là nhóm mọt nhỏ khoét gỗ đã chết trong nhà: sàn, đồ gỗ, ốp tường, cả tre vì nhiều tinh bột. Theo University of Maryland Extension, ấu trùng dài dưới khoảng 6 mm, đục đường hầm và nhồi phấn gỗ mịn (frass); khi trưởng thành đục lỗ tròn đường kính khoảng 0,8–3 mm để chui ra. Thấy bột mới tái xuất vài tuần sau khi quét là dấu hiệu còn hoạt động. Ấu trùng làm việc chậm nên có thời gian đánh giá. Cách xử lý: thay đoạn gỗ nhiễm cục bộ; đồ quý có thể hun trùng hoặc đông lạnh tại cơ sở có phép; giảm ẩm, thông gió; sơn, vecni hoặc shellac kín mặt gỗ để bịt khe đẻ trứng; borate cho gỗ chưa sơn. Không cần xử lý khẩn cấp trong vài ngày.
Đọc bài →Ghẻ Demodex ở chó (demodicosis): cái ghẻ nang lông bình thường — thể khu trú có thể tự khỏi, thể toàn thân cần cạo da sâu và điều trị đủ liệu trình
Demodex canis sống trong nang lông và tuyến bã của chó; số ít là hệ vi sinh da bình thường, lây từ mẹ sang con trong 72 giờ đầu sau sinh, không coi là bệnh lây giữa các chó trưởng thành. Merck Veterinary Manual phân ba thể: khu trú (thường chó dưới 1 tuổi, 1–5 đốm rụng lông, hay tự khỏi), toàn thân khởi phát ở tuổi juvenile (liên quan khiếm khuyết miễn dịch di truyền) và toàn thân ở chó trưởng thành (thường kèm bệnh suy giảm miễn dịch). Chẩn đoán bằng cạo da sâu hoặc nhổ lông. Thể khu trú thường không cần thuốc; thể toàn thân cần điều trị đến khi ít nhất hai lần cạo da âm tính cách nhau một tháng. Isoxazoline đang được ưu tiên; tuyệt đối không dùng corticoid. Chó từng bị thể toàn thân juvenile không nên dùng để nhân giống.
Đọc bài →Muỗi Anopheles không chỉ hút máu: mật hoa và đường thực vật quyết định sống sót, bay xa và tiềm năng truyền sốt rét
Cả muỗi đực lẫn cái đều cần đường từ mật hoa, mật ngoài hoa, quả và dịch cây; máu chỉ cần cho cái đẻ trứng. Tổng quan trên Trends in Parasitology (Barredo và DeGennaro, 2020) nhấn mạnh dinh dưỡng đường định hình tuổi thọ, bay và sinh sản. Thí nghiệm thực địa của Gu và cộng sự (PLoS ONE, 2011) cho thấy nguồn đường thực vật sẵn có ảnh hưởng mạnh tiềm năng truyền sốt rét của Anopheles. Một nghiên cứu 2024 trên An. gambiae và An. coluzzii còn chỉ ra nghịch lý: loài cây muỗi thích đến hút chưa chắc là loài cho đường và sức sống tốt nhất. Hệ quả: quản lý cây quanh nhà, bẫy đường độc (ATSB) và hiểu cảnh quan đường là một phần của kiểm soát sốt rét, không chỉ màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →MALDI-TOF định loại muỗi tại Việt Nam: phổ protein từ chân đạt khoảng 99% trong thử mù — nhưng phải có phổ tham chiếu
MALDI-TOF MS đo chữ ký protein của mẫu rồi so với cơ sở dữ liệu phổ tham chiếu. Nghiên cứu của Huynh và cộng sự (Parasites & Vectors, 2022) tại Viện Sốt rét–Ký sinh trùng–Côn trùng Quy Nhơn bắt 4.215 muỗi ở Tây Nguyên, chọn 1.253 mẫu phân tích: 84% cho phổ chất lượng tốt; trong thử mù 986/997 mẫu (99%) được định loại đúng với điểm log từ 1,708 đến 2,843. Kỹ thuật giúp tách một số thành viên phức hợp khó phân bằng hình thái (ví dụ Anopheles minimus / An. harrisoni). Hạn chế: phải lưu mẫu đúng cách, phải có phổ tham chiếu đã khẳng định bằng hình thái và phân tử, và khoảng 16% mẫu cho phổ kém. MALDI-TOF bổ sung, không thay thế hoàn toàn khoá hình thái khi gặp loài chưa có trong cơ sở dữ liệu.
Đọc bài →Thử nghiệm phòng bay tự do (free-flight room) cho phun không gian: lồng muỗi nhiều độ cao, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³ theo hướng dẫn WHO PQT
Phun không gian (space spray, fogging, ULV) diệt muỗi trưởng thành đang bay hoặc đậu tạm thời; hiệu lực phải đo trong điều kiện kiểm soát trước khi triển khai. Hướng dẫn WHO PQT/VCP về free-flight room (bản v0, 08/2025) mô tả phòng thử nghiệm thông gió được, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³. Đặt nhiều lồng (thường 10 lồng × khoảng 25 muỗi cái nhạy cảm, 2–5 ngày tuổi, chưa hút máu) ở trần, giữa và sàn; phun công thức đã hiệu chuẩn hướng tâm phòng, theo dõi hạ gục và chết sau thời gian tiếp xúc quy định (thường lấy mẫu sau khoảng 60 phút rồi nuôi theo dõi 24 giờ ở 27 ± 2 °C, ẩm 80 ± 10%). Có đối chứng đồng thời; loại bỏ nếu đối chứng chết trên 20%. Đây là bước nối giữa thử ống/nón trong lab và đánh giá thực địa.
Đọc bài →Côn trùng chui vào tai: thám tử nhí không ngoáy tay, không chọc tăm bông — ngồi yên và báo ngay người lớn
Khi chơi ngoài trời, đôi khi côn trùng bay hoặc bò vào tai. Nó có thể kêu vo vo, cựa quậy làm bé sợ và đau. Quy tắc của thám tử nhí: không ngoáy ngón tay vào tai vì côn trùng có thể đốt, không chọc tăm bông, que, kẹp vì sẽ đẩy nó vào sâu và làm hại màng nhĩ, ngồi yên và báo người lớn ngay. Theo MedlinePlus và Bệnh viện Nhi Philadelphia (CHOP), người lớn có thể nghiêng đầu bé cho bên tai bị côn trùng hướng lên chờ nó tự ra, hoặc nghiêng và lắc nhẹ đầu (không đánh vào đầu). Chỉ nhỏ dầu khi trẻ không đặt ống thông nhĩ, không có bệnh tai. Kể cả khi côn trùng đã ra vẫn nên cho bé đi khám.
Đọc bài →Sốt phát ban do bọ chét chuột (murine typhus): vi khuẩn Rickettsia typhi lây qua phân bọ chét — và là nguyên nhân của 1/3 ca sốt chưa rõ căn nguyên trong một nghiên cứu ở Hà Nội
Theo CDC, sốt phát ban do bọ chét (murine typhus, sốt phát ban địa phương) do vi khuẩn Rickettsia typhi gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét chuột phương Đông Xenopsylla cheopis và bọ chét mèo. Vi khuẩn nằm trong phân bọ chét, bị chà vào vết đốt, vết xước, niêm mạc mắt hoặc hít phải; bệnh không lây từ người sang người. Triệu chứng xuất hiện sau 3–14 ngày: sốt, rét run, đau đầu, đau cơ, buồn nôn, đau bụng, ho; khoảng một nửa người bệnh nổi ban, thường từ ngày thứ 5. Một nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2001–2003 ghi nhận 33,3% bệnh nhân sốt cấp chưa rõ nguyên nhân mắc bệnh này. Không có vắc xin; phòng bệnh bằng kiểm soát chuột, trị bọ chét cho thú cưng và tránh tiếp xúc động vật hoang.
Đọc bài →Rận sách (booklice, Psocoptera) trong nhà ẩm, thùng giấy, giá sách: không cắn người — hạ độ ẩm dưới 45–50% mới là cách xử lý tận gốc
Rận sách (booklice, nhóm psocid thuộc bộ Psocoptera) là côn trùng nhỏ 1–2 mm, màu trắng ngà đến xám, không phải chấy rận thật, không cắn người hay thú cưng. Chúng sống nơi ấm, ẩm, ít bị động tới, ăn nấm mốc, bột hồ đóng sách, giấy dán tường và đôi khi có trong bột, ngũ cốc. Thấy rận sách là dấu hiệu nhà đang có vấn đề ẩm mốc. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, rận sách không sống được khi độ ẩm tương đối xuống dưới 45–50%; cách xử lý là hút bụi, bỏ đồ mốc, dùng máy hút ẩm hoặc quạt thông gió, sửa ống rò, kê thùng giấy khỏi sàn và đựng thực phẩm khô trong hộp kín. Thuốc diệt côn trùng thường không cần và không hiệu quả khi nhà vẫn ẩm.
Đọc bài →Ghẻ lợn (Sarcoptes scabiei var. suis): lợn ngứa, lắc đầu, cọ mình, chậm lớn tới 15% — vì sao phải xử lý cả đàn trong cùng một đợt
Ghẻ lợn do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. suis đào hang trong da gây ra và có mặt ở đàn lợn khắp thế giới. Theo Merck Veterinary Manual, bệnh thường vào trại qua lợn giống mang ghẻ, lây nhanh khi tiếp xúc trực tiếp và từ lợn nái sang lợn con, lợn con 4 ngày tuổi đã có thể ngứa; chuồng nhiễm chỉ 24 giờ cũng đủ lây. Tổn thương bắt đầu ở đầu và vành tai rồi lan khắp thân; lợn lắc đầu, cọ mình liên tục. NADIS (Anh) ghi nhận tốc độ lớn giảm tới 15%, nái nhiễm nặng tốn thêm từ 10% thức ăn. Chương trình kiểm soát dựa trên chẩn đoán bằng cạo da, chấm điểm viêm da lúc giết mổ, ELISA; xử lý tất cả lợn trong cùng một đợt, vệ sinh chuồng, loại thải con nhiễm nặng và cách ly lợn mới. Thuốc phải theo bác sĩ thú y và nhãn được phép lưu hành.
Đọc bài →Trứng muỗi vằn chịu khô hàng tháng: “áo giáp” kitin hình thành 11–13 giờ sau khi đẻ, sau 4 tháng vẫn nở gần một nửa — vì sao đổ nước thôi chưa đủ, phải cọ thành dụng cụ
CDC cho biết muỗi vằn Aedes đẻ trứng trên thành trong của dụng cụ chứa nước, ngay trên mặt nước; trứng bám chặt như keo và có thể sống khô tới 8 tháng. Nghiên cứu của Rezende và cộng sự (BMC Developmental Biology, 2008) cho thấy phôi Aedes aegypti có khả năng chịu khô một cách đột ngột vào khoảng 11–13 giờ sau khi đẻ, trùng với lúc hình thành lớp biểu bì thanh mạc (serosal cuticle) có chứa kitin. Thí nghiệm của Brown và cộng sự (J Med Entomol, 2017) trên 7.564 trứng cho thấy tỷ lệ nở giảm khoảng 0,27% mỗi ngày lưu trữ: khoảng 68% ở 56 ngày, 43% ở 118 ngày và vẫn khoảng 16% sau 290–298 ngày. Vì trứng tích luỹ theo mép nước rút và nở loạt khi mưa về, CDC khuyên mỗi tuần đổ và cọ rửa, úp, đậy hoặc bỏ dụng cụ chứa nước.
Đọc bài →AI nhận dạng loài muỗi qua ảnh: mạng nơ-ron tích chập đạt khoảng 97% trên 8–16 loài — nhưng gặp loài “lạ” hay đổi máy chụp thì độ chính xác giảm
Định loại muỗi bằng kính hiển vi đòi hỏi chuyên gia hình thái học ngày càng hiếm. Các nghiên cứu đăng trên Scientific Reports và Parasites & Vectors cho thấy mạng nơ-ron tích chập (CNN) có thể nhận dạng loài muỗi từ ảnh. Nhóm Đại học Quốc gia Incheon (Hàn Quốc, 2020) dùng khoảng 3.600 ảnh của 8 loài, đạt 97,19% khi kết hợp tăng cường dữ liệu và tinh chỉnh mô hình VGG-16; vùng mô hình chú ý trùng với đặc điểm chuyên gia dùng. Nhóm Johns Hopkins và Vectech (2021) với 2.696 mẫu thuộc 67 loài đạt 97,04% trên 16 loài đã biết, nhưng còn khoảng 89% khi phải phát hiện thêm loài lạ. Nghiên cứu Đức năm 2024 cho thấy ảnh cánh cho kết quả tốt hơn ảnh thân, và độ chính xác giảm trung bình 14% khi dùng máy chụp khác với máy huấn luyện.
Đọc bài →Thử nghiệm hiệp đồng PBO trong ống WHO: 400 muỗi, 4 nhóm, ngưỡng 98% — cách biết PBO có “cứu” được hiệu lực pyrethroid ở quần thể muỗi kháng thuốc
PBO (piperonyl butoxide) ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase, giúp pyrethroid diệt lại muỗi kháng thuốc theo cơ chế này; PBO được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO. Quy trình chuẩn (SOP) WHO năm 2022 dùng ống thử WHO với 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, chia 4 nhóm: đối chứng, chỉ PBO, chỉ pyrethroid và PBO + pyrethroid. Muỗi tiếp xúc giấy PBO 4% trong 1 giờ rồi giấy pyrethroid 1 giờ, theo dõi tỷ lệ chết sau 24 giờ ở 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10%. Phục hồi hoàn toàn khi nhóm PBO + pyrethroid chết từ 98%; phục hồi một phần khi dưới 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10%. Loại bỏ thử nghiệm nếu đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10%.
Đọc bài →Gặp bọ cạp: thám tử nhí không thò tay vào khe đá, khúc gỗ — lỡ bị chích thì rửa xà phòng, chườm đá và báo người lớn
Bọ cạp săn mồi ban đêm, ban ngày trốn dưới đá, khúc gỗ, sàn nhà và trong khe. Phần lớn vết chích chỉ gây đau, rát, tê tại chỗ, nhưng trẻ từ 6 tuổi trở xuống dễ bị ảnh hưởng nặng hơn khi gặp loài có nọc mạnh. Quy tắc của thám tử nhí: không thò tay, chân vào chỗ trốn của bọ cạp, không bắt, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị chích: báo người lớn, rửa sạch bằng xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút, giữ yên chỗ bị chích, tháo nhẫn, vòng. Khó thở, chảy nước dãi, co giật, cử động mắt đầu cổ bất thường là dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh ghẻ (scabies): cái ghẻ Sarcoptes scabiei, ngứa dữ dội về đêm và vì sao phải điều trị cả nhà cùng lúc — theo WHO
WHO: bệnh ghẻ do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. hominis đào hang dưới da gây ra; bất kỳ lúc nào cũng có ít nhất 200 triệu người mắc, và ở vùng nghèo nhiệt đới 5–50% trẻ em bị ghẻ. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc da kề da kéo dài, triệu chứng thường xuất hiện sau 4–6 tuần: ngứa dữ dội, nặng hơn về đêm, đường hang và sẩn ở kẽ ngón tay, cổ tay, thắt lưng. Gãi gây nhiễm khuẩn da, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết, bệnh thận và tim. Điều trị bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống theo chỉ định, phải điều trị lặp lại và điều trị mọi người trong nhà; giặt nóng chăn màn, đồ không giặt được thì cho vào túi kín một tuần.
Đọc bài →Ruồi cống (Psychodidae) trong nhà tắm, chung cư: tìm đúng ống thoát, cọ sạch màng nhớt — đổ nước sôi, thuốc tẩy chỉ là tạm thời
Ruồi cống (ruồi bướm, moth fly) là loài ruồi nhỏ 1,5–6 mm, mình phủ lông, không đốt người, hay đậu trên tường nhà tắm, bếp, tầng hầm. Ấu trùng sống trong lớp màng nhớt hữu cơ bám thành ống thoát, xi-phông, khay nước ngưng tủ lạnh, điều hoà; vòng đời 7–28 ngày. Theo UC IPM và các trường đại học Hoa Kỳ, cách bền vững là tìm ống bị nhiễm (úp cốc hoặc dán băng dính lên miệng ống), thông tắc, tháo xi-phông và cọ sạch màng nhớt bằng bàn chải cứng. Đổ nước sôi hay thuốc tẩy không loại bỏ được lớp màng nên chỉ có tác dụng tạm thời; không đổ thuốc trừ sâu xuống cống.
Đọc bài →Chấy rận trên bò: chấy cắn và chấy hút máu, ngưỡng 10 con mỗi inch vuông da và vì sao phải xử lý lần hai sau 2–3 tuần
Chấy rận bò sống trọn đời trên con vật và chỉ tồn tại vài ngày khi rời khỏi vật chủ. Có hai nhóm: chấy cắn ăn vảy da và chấy hút máu gây thiếu máu, sụt cân, nặng có thể chết. Chấy tăng mạnh vào mùa lạnh, lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, nên đếm chấy trên da và cân nhắc xử lý khi từ 10 con mỗi inch vuông; chấy hút máu đáp ứng tốt với thuốc toàn thân, chấy cắn đáp ứng tốt với thuốc tiếp xúc dạng đổ lưng. Thuốc không diệt trứng nên thường phải xử lý nhắc lại sau khoảng 2–3 tuần, điều trị cả đàn cùng lúc và cách ly bò mới nhập.
Đọc bài →Màn hai hoạt chất chlorfenapyr + pyrethroid: thử nghiệm 84 cụm dân cư ở Tanzania hạ tỷ lệ sốt rét trẻ em từ 45,8% xuống 25,6% nơi muỗi kháng thuốc
Muỗi sốt rét kháng pyrethroid làm giảm hiệu quả màn tẩm thông thường. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm 4 nhánh ở huyện Misungwi, Tanzania (Mosha và cộng sự, The Lancet 2022) so sánh màn chỉ có alpha-cypermethrin với ba loại màn hai hoạt chất. Sau 24 tháng, tỷ lệ nhiễm sốt rét ở trẻ 6 tháng–14 tuổi là 45,8% ở nhóm màn thường, 25,6% ở nhóm màn chlorfenapyr + alpha-cypermethrin (OR hiệu chỉnh 0,45), trong khi màn pyriproxyfen và màn PBO không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Chlorfenapyr tác động lên hô hấp tế bào của muỗi, khác cơ chế thần kinh của pyrethroid. Màn chlorfenapyr cũng tiết kiệm chi phí nhất.
Đọc bài →Điện thoại “nghe” ra loài muỗi: ghi âm tiếng vỗ cánh 200–700 Hz bằng máy 20 USD để lập bản đồ muỗi — nghiên cứu Stanford trên eLife
Mỗi loài muỗi vỗ cánh ở dải tần đặc trưng. Nhóm nghiên cứu Đại học Stanford (Mukundarajan và cộng sự, eLife 2017) chứng minh micro của điện thoại thông thường, kể cả máy gập đời 2006 giá khoảng 20 USD, đủ nhạy để ghi tiếng vỗ cánh muỗi kèm thời gian và vị trí. Họ ghi âm 20 loài muỗi truyền bệnh; tần số vỗ cánh của muỗi cái thường 200–700 Hz. Khi so với thư viện âm thanh, khoảng hai phần ba bản ghi được nhận dạng đúng loài tự động. Tình nguyện viên chỉ cần 15 phút tập huấn đã lập được bản đồ muỗi ở California và một làng ở Madagascar.
Đọc bài →Khảo nghiệm bả diệt gián theo EPA 810.3500: thử nghiệm “có lựa chọn” thức ăn, làm quen 3 ngày, phơi nhiễm 14 ngày và lão hoá bả
Ở Hoa Kỳ, mọi sản phẩm diệt dịch hại y tế công cộng như gián, ve, muỗi phải nộp dữ liệu hiệu lực khi đăng ký. Hướng dẫn thử nghiệm OCSPP 810.3500 “Premises Treatments” bản cuối được EPA ban hành tháng 9/2019, thay bản 1998. Với bả gián, EPA khuyến nghị thử nghiệm có lựa chọn: đặt bả cạnh nguồn thức ăn thay thế để chứng minh bả đủ hấp dẫn; gián làm quen 3 ngày, sau đó phơi nhiễm tới 14 ngày, chỉ tiêu chính là tỷ lệ chết. Nếu nhãn công bố hiệu lực nhiều tháng, bả phải được lão hoá tương ứng ở 25 ± 1 °C, độ ẩm 50–80%. Bản 1998 dùng hộp có lựa chọn với 50 gián Đức, đếm ở ngày 1–21 và hiệu chỉnh bằng công thức Abbott.
Đọc bài →Gặp con rết: thám tử nhí không cầm, không bắt — lỡ bị cắn thì rửa xà phòng, chườm lạnh và báo người lớn
Rết sống ở chỗ tối, ẩm trong nhà và ngoài vườn, săn côn trùng vào ban đêm. Rết to như Scolopendra có thể cắn rất đau: đau rát lan dọc ngón tay, ngón chân, sưng đỏ, có khi kéo dài vài giờ đến vài ngày. Quy tắc của thám tử nhí: không cầm, không bắt rết, bật đèn trước khi lục chỗ tối, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị cắn: báo người lớn, rửa nhiều xà phòng và nước (không rửa bằng cồn), chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút. Khó thở, sưng họng, tim đập nhanh là dấu hiệu dị ứng cần đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh Lyme (Borreliosis): vi khuẩn Borrelia do ve Ixodes truyền, vết ban đỏ lan rộng và vì sao gỡ ve sớm quan trọng — theo ECDC
ECDC: bệnh Lyme (Lyme borreliosis) là bệnh nhiễm khuẩn do ve truyền phổ biến nhất ở vùng ôn đới châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á, do một số loài xoắn khuẩn thuộc nhóm Borrelia burgdorferi sensu lato gây ra và truyền qua vết đốt của ve Ixodes nhiễm khuẩn, chủ yếu là ve non và ve trưởng thành. Dấu hiệu sớm điển hình là ban đỏ di chuyển (erythema migrans) lan rộng dần từ chỗ ve đốt, sau 3–30 ngày. Không điều trị, vi khuẩn có thể lan tới khớp, tim, hệ thần kinh; phần lớn ca bệnh điều trị khỏi bằng vài tuần kháng sinh. Chưa có vaccine; phòng bệnh dựa vào tránh ve đốt và gỡ ve sớm vì nguy cơ lây tăng dần theo thời gian ve bám hút máu.
Đọc bài →Nhện góa phụ đen (Latrodectus) quanh nhà kho, gara: nhận diện dấu đồng hồ cát, dọn bừa bộn và làm gì khi bị cắn — theo UC IPM
UC IPM: nhện góa phụ (chi Latrodectus) có bụng tròn, màu đặc trưng và giăng mạng rối, không theo hình mẫu. Con cái góa phụ đen trưởng thành dài khoảng 13 mm, đen bóng, có dấu đỏ hình đồng hồ cát ở mặt bụng. Chúng ưa lỗ hổng, khe nứt, rác và đồ bừa bộn quanh công trình: nhà kho, gara, tường đá, đống củi, thường trong khoảng 1 m sát mặt đất. Vết cắn hiếm gặp, chủ yếu xảy ra khi tay chạm vào chỗ nhện trú; nọc độc thần kinh gây đau cơ, co cứng bụng. Cách quản lý chính là dọn bừa bộn, hút bụi mạng nhện, đeo găng khi dọn kho; thuốc khó đem lại hiệu quả lâu dài. Bị cắn cần đi khám ngay.
Đọc bài →Ruồi sừng (Haematobia irritans) trên bò: hút máu 20–38 lần mỗi ngày, ngưỡng 200 con/bò thịt và cách đếm ruồi trước khi xử lý
Ruồi sừng là ruồi hút máu nhỏ, sống gần như suốt đời trên lưng, vai, sườn bò và đẻ trứng vào phân bò tươi. Mỗi con hút máu khoảng 20–38 lần mỗi ngày, mỗi lần khoảng 1,5 mg; trên bò thịt có thể gặp hàng nghìn con mỗi cá thể, có nơi tới 20 000 con. Bò bị quấy rầy liếm, giật da, quẫy đuôi, đá bụng, đứng tụm hoặc đứng dưới nước thay vì gặm cỏ. Các tài liệu khuyến nông Hoa Kỳ dùng ngưỡng kinh tế khoảng 200 con/bò thịt (100 con mỗi bên sườn) và 100 con/bò sữa đang vắt (50 con mỗi bên), ước lượng trên 10 con mỗi đàn. Quản lý nên kết hợp nhiều biện pháp và theo dõi định kỳ; bài không nêu tên thuốc cụ thể.
Đọc bài →Muỗi tìm ra người bằng cách nào? CO₂ hơi thở, mùi da, hình ảnh và nhiệt — điều các thí nghiệm đột biến gen Gr3 và orco cho thấy
Để sinh sản, muỗi cái Aedes aegypti phải tìm được người để hút máu. Tổng quan của Cardé (2015) cho thấy muỗi tích hợp nhiều tín hiệu: CO₂ trong hơi thở, rất nhiều mùi da, hình ảnh và nhiệt của vật chủ, và ở cự ly gần là độ ẩm. Thí nghiệm của McMeniman và cộng sự (2014) gây đột biến gen Gr3 — một tiểu đơn vị thụ thể CO₂ — khiến muỗi mất phản ứng với CO₂ và cả phản ứng do CO₂ kích hoạt với nhiệt và axit lactic, nhưng sức hút với người thật trong môi trường bán thực địa chỉ giảm nhẹ. DeGennaro và cộng sự (2013) cho thấy muỗi đột biến orco mất ưu tiên mạnh với người khi có CO₂. Kết luận: không có “một tín hiệu duy nhất” — đó là lý do phòng muỗi cần kết hợp nhiều lớp.
Đọc bài →Để muỗi tự mang thuốc tới ổ bọ gậy: “trạm phát tán” pyriproxyfen phủ 94–100% ổ đẻ trong thử nghiệm ở Peru và Brazil
Khó nhất trong diệt bọ gậy Aedes là phủ được hết các ổ nước nhỏ, kín đáo. Một chiến lược mới lợi dụng chính hành vi của muỗi cái: đặt “trạm phát tán” có bụi pyriproxyfen — chất tương tự hormone trẻ (JHA) ngăn bọ gậy nở thành muỗi — ở nơi muỗi nghỉ; muỗi dính hạt thuốc rồi mang tới chỗ đẻ trứng. Ở Iquitos (Peru), Devine và cộng sự (2009) chỉ cần đặt trạm ở 3–5% diện tích chỗ nghỉ đã phủ gần như toàn bộ ổ nước theo dõi, 95–100% lứa bọ gậy chết vượt mức đối chứng, muỗi trưởng thành nở ra giảm 42–98%. Ở Manacapuru (Brazil), Abad-Franch và cộng sự (2015) dùng 100 trạm phủ tới 100% hộ và 94,3% ổ theo dõi, số muỗi nở giảm hơn 10 lần. Đây vẫn là kết quả thử nghiệm.
Đọc bài →Quy cách FAO/WHO cho thuốc trừ dịch hại (JMPS): “sản phẩm tham chiếu”, xác định tương đương và vì sao không áp dụng cho hàng “na ná”
Từ năm 2001, FAO và WHO thống nhất cùng xây dựng quy cách (specification) cho thuốc trừ dịch hại, thông qua Hội nghị chung FAO/WHO về quy cách thuốc trừ dịch hại (JMPS), làm chuẩn chất lượng cho cả nông nghiệp và y tế công cộng. Theo “thủ tục mới”, quy cách chỉ gắn với gói dữ liệu và sản phẩm của nhà sản xuất đã được đánh giá — sản phẩm tham chiếu — chứ không tự động áp dụng cho sản phẩm cùng hoạt chất của hãng khác. Hãng khác muốn được áp dụng phải chứng minh nguyên liệu kỹ thuật (TC/TK) tương đương: hồ sơ tạp chất và độc tính không khác quá giới hạn, ví dụ chỉ số độc tính không chênh quá 2 lần. Bản Sổ tay ấn bản 3 (2025) thay thế các ấn bản trước nhưng không đổi thủ tục.
Đọc bài →Gặp tổ kiến lửa: thám tử nhí đứng xa — lỡ bị bò lên chân thì phủi nhanh, đừng xả nước
Kiến lửa làm tổ bằng đất tơi ở bãi cỏ, sân chơi, ven lối đi; chạm vào tổ, hàng loạt kiến lao ra, bám bằng hàm và đốt nhiều lần, gây bỏng rát rồi nổi mụn mủ trắng. Quy tắc của thám tử nhí: thấy ụ đất tơi thì đứng xa, không giẫm, không chọc que, báo người lớn. Nếu kiến bò lên người: người lớn phủi thật nhanh, cởi giày tất và quần áo chỗ bị đốt; không cố rửa trôi bằng nước. Sau đó rửa xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn, không gãi vỡ mụn mủ. Khó thở, sưng nhiều, choáng ngất là cấp cứu.
Đọc bài →Sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF): virus do ve Hyalomma truyền, lây qua máu gia súc — theo WHO và ECDC
WHO: sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF) do một virus lây qua ve gây ra, tỷ lệ tử vong trong các đợt dịch 10–40%. Bệnh lưu hành ở châu Phi, Balkan, Trung Đông và các nước châu Á phía nam vĩ tuyến 50 Bắc; ve chi Hyalomma là vector chính. Người nhiễm do ve đốt hoặc tiếp xúc máu, mô gia súc nhiễm khi giết mổ; cũng có thể lây từ người sang người qua máu, dịch tiết, kể cả trong cơ sở y tế. ECDC ước tính mỗi năm có 10 000–15 000 ca nhiễm, khoảng 500 ca tử vong; trên 80% ca nhiễm không triệu chứng hoặc nhẹ. Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt và chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến cho người; phòng bệnh dựa vào chống ve đốt và bảo hộ khi giết mổ.
Đọc bài →Cá bạc (silverfish) gặm sách, giấy dán tường: nhận diện, giảm ẩm, dọn bụi và bịt khe theo UC IPM
Cá bạc và cá lửa là côn trùng không cánh, thân thon có vảy, ba phần phụ dạng đuôi, hoạt động ban đêm. Chúng ăn đồ khô giàu tinh bột: ngũ cốc, bột, đồ ăn thú cưng, giấy có hồ dán, gáy sách, giấy dán tường, hồ vải; hàm yếu nên cạo bề mặt giấy thay vì cắn. Cá bạc ưa chỗ ẩm ấm như nhà tắm, phòng giặt, tầng hầm; cá lửa ưa chỗ rất nóng quanh lò, ống nước nóng. Giám sát bằng bẫy dính hoặc lọ thuỷ tinh dán băng keo bên ngoài; phòng bằng giữ khô ráo, dọn bụi, bịt khe quanh ống, sửa rò rỉ, dùng máy hút ẩm, quạt thông gió, cất đồ khô trong hộp kín. UC IPM: nhiễm nhẹ không cần dùng thuốc.
Đọc bài →Bệnh viêm miệng mụn nước (VSV) ở ngựa, bò: virus do muỗi cát, ruồi đen truyền và dễ nhầm với lở mồm long móng
Viêm miệng mụn nước là bệnh virus quan trọng của gia súc ở châu Mỹ, chủ yếu ở ngựa, bò và lợn, gây mụn nước, vết trợt, loét ở miệng, chân, vú. Muỗi cát Lutzomyia, ruồi đen và dĩn Culicoides có thể là vector sinh học; khi đã vào đàn, bệnh lây qua tiếp xúc trực tiếp và dụng cụ nhiễm. Bệnh rất ít gây chết nhưng làm vật đau, bỏ ăn, què, viêm vú, giảm sữa, và không thể phân biệt bằng mắt với lở mồm long móng nên cần chẩn đoán xét nghiệm. Ủ bệnh thường 3–7 ngày; vật thường khỏi sau 2–3 tuần. Phòng bệnh: cách ly, hạn chế di chuyển, nhốt chuồng khi có dịch, kiểm soát côn trùng, vệ sinh máng ăn uống, bảo hộ khi chăm vật bệnh vì người cũng có thể nhiễm.
Đọc bài →Ve sừng dài châu Á xâm lấn Hoa Kỳ: một con cái tự đẻ hàng nghìn trứng — điều giới nghiên cứu đang theo dõi
Ve sừng dài châu Á (Haemaphysalis longicornis) có nguồn gốc miền đông Trung Quốc, Nhật Bản, Viễn Đông Nga và Triều Tiên – Hàn Quốc. Năm 2017 loài này lần đầu được xác định ở Hoa Kỳ, trên một con cừu ở New Jersey; phân tích sau đó cho thấy ve đã có mặt từ năm 2010 hoặc trước đó, và tới 05/2024 đã ghi nhận ở 21 bang cùng Thủ đô Washington. Điểm đáng chú ý: con cái sinh sản đơn tính, một con có thể đẻ tới 2 000–3 000 trứng mà không cần con đực, nên một con ve đơn lẻ cũng có thể lập quần thể; ve bám dày trên gia súc có thể làm vật mất máu. Ở Hoa Kỳ ve liên quan tới Theileria orientalis kiểu Ikeda ở bò; giới nghiên cứu đang theo dõi khả năng mang mầm bệnh cho người.
Đọc bài →Drone săn ổ bọ gậy: lập bản đồ ruộng lúa ở Zanzibar và phun Bti ở Rwanda giảm 95% mật độ bọ gậy Anopheles
Ruộng lúa nước là nơi sinh sản lớn của muỗi Anopheles truyền sốt rét, nhưng tìm và xử lý từng vũng nước bằng tay rất tốn công. Ở Zanzibar (Tanzania), nhóm của Hardy (2017) dùng drone giá dưới 1 000 USD, mỗi điểm bay dưới 30 phút, tạo ảnh độ phân giải 7 cm để lập bản đồ nơi có nước. Ở ruộng lúa ven Kigali (Rwanda), thử nghiệm không ngẫu nhiên của Munyakanage và cộng sự (2024) dùng drone lập bản đồ và phun chế phẩm vi sinh Bti hai tuần một lần trong 10 tháng: mật độ bọ gậy Anopheles giảm 95,3%, muỗi An. gambiae trưởng thành giảm 80%, số ca sốt rét giảm có ý nghĩa so với vùng đối chứng. WHO lưu ý quản lý nguồn ấu trùng là biện pháp bổ sung, không thay thế màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →Sơ tuyển WHO (PQ) cho sản phẩm kiểm soát vector: hồ sơ, thẩm định, thanh tra nhà máy và thời gian mục tiêu
Sơ tuyển WHO (prequalification, PQ) là quá trình WHO đánh giá độ an toàn, hiệu lực và chất lượng của sản phẩm kiểm soát vector như màn tẩm hoá chất, thuốc phun tồn lưu, chế phẩm diệt bọ gậy, dựa trên hồ sơ do nhà sản xuất nộp và thanh tra nhà máy. Từ năm 2016, nhóm đánh giá sản phẩm kiểm soát vector (PQT/VCP) đảm nhiệm việc này; quy trình được sửa đổi từ 1/1/2017. Các bước: xin xác định lộ trình, nộp hồ sơ theo thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP), sàng lọc tính đầy đủ, thẩm định chuyên gia song song với thanh tra cơ sở sản xuất, rồi đưa vào danh sách sơ tuyển gắn với địa điểm sản xuất đã khai báo. Thời gian mục tiêu với sản phẩm mới là 12 tháng; hiện WHO không thu phí sơ tuyển.
Đọc bài →Gặp sâu róm: thám tử nhí chỉ nhìn, không chạm — và cách gỡ lông bằng băng dính
Sâu bướm là ấu trùng của bướm và ngài; phần lớn vô hại, nhưng nhiều loài có lông, gai nối với tuyến độc. Chạm vào, lông gãy trong da gây đau, ngứa, phát ban, có khi phồng rộp; lông vào mắt gây kích ứng. Quy tắc của thám tử nhí: sâu sặc sỡ, có gai hoặc xù lông thì chỉ nhìn, không chạm và báo người lớn. Nếu lỡ chạm: người lớn gỡ sâu bằng que, dán băng dính lên chỗ bị rồi kéo ra nhiều lần, rửa xà phòng và nước, chườm đá. Lông vào mắt thì rửa mắt ngay bằng nhiều nước rồi đi khám.
Đọc bài →Sốt vàng: virus do muỗi đốt ban ngày, 15% ca nặng và một liều vaccine bảo vệ suốt đời — theo WHO
WHO: sốt vàng là bệnh virus do muỗi Aedes, Haemagogus và Sabethes nhiễm bệnh truyền, chủ yếu đốt ban ngày. 27 nước châu Phi và 13 nước Mỹ Latinh được xếp nguy cơ cao; ước tính mỗi năm có 67 000–173 000 ca nặng và 31 000–82 000 ca tử vong. Ủ bệnh 3–6 ngày; khoảng 15% người nhiễm chuyển nặng với vàng da, chảy máu, suy tạng, và khoảng một nửa số này tử vong trong 7–10 ngày. Chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Một liều vaccine cho miễn dịch suốt đời; diệt nơi muỗi đẻ và chống muỗi đốt ban ngày là các biện pháp kiểm soát vector.
Đọc bài →Bọ thảm và ngài quần áo: “thủ phạm” làm thủng len, lụa — hút bụi, giặt nóng, cất kín theo UC IPM
UC IPM: bọ thảm (họ Dermestidae) và ngài quần áo là côn trùng hại vải trong nhà, kho, bảo tàng. Chỉ sâu non gây hại: chúng ăn len, lụa, da, lông thú, lông vũ, lông thú cưng; không ăn sợi tổng hợp. Bọ thảm trưởng thành ăn phấn hoa, hay bay vào nhà qua cửa sổ hoặc theo hoa cắt cành; ngài quần áo bay yếu, ở gần đồ bị hại. Cách xử lý: hút bụi kỹ khe, góc, gầm đồ; giặt nóng hoặc giặt khô; vứt đồ nhiễm nặng; cất đồ sạch trong hộp kín; xử lý đồ bằng ngăn đá hoặc nhiệt nếu chất liệu chịu được; dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM khuyên không xịt thuốc lên quần áo, chăn gối.
Đọc bài →Bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) ở hươu và bò: virus họ hàng bluetongue do dĩn Culicoides truyền — theo WOAH
WOAH: bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) thuộc danh mục bệnh phải báo cáo WOAH. Bệnh do virus EHD (chi Orbivirus, họ hàng virus bluetongue) gây ra ở loài nhai lại hoang dã và nuôi, lây qua dĩn Culicoides nên có tính mùa rõ — phần lớn ca bệnh vào cuối hè, mùa thu. Hươu đuôi trắng bị nặng nhất; ở bò đa số nhiễm không triệu chứng, nhưng có thể sốt, bỏ ăn, loét miệng, khó nuốt, què. Tháng 10–11/2022, virus EHD type 8 có nguồn gốc Bắc Phi được phát hiện ở bò tại Sardinia, Sicily (Italy) và Andalusia (Tây Ban Nha). Chẩn đoán bằng RT-PCR và C-ELISA; vaccine rất hạn chế; chưa ghi nhận nguy cơ lây sang người.
Đọc bài →Bệnh ngủ châu Phi: ruồi xê xê, “tấm bẫy tí hon” và nghiên cứu cắt giảm hơn 90% ruồi ở Uganda
WHO: bệnh ngủ châu Phi (HAT) do trùng roi Trypanosoma brucei, lây qua ruồi xê xê (Glossina) ở châu Phi cận Sahara. Thể gambiense chiếm 92% số ca, diễn tiến mạn; thể rhodesiense chiếm 8%, cấp tính. Sau đỉnh gần 40 000 ca báo cáo năm 1998, số ca giảm xuống dưới 1000 từ năm 2018. Một thử nghiệm thực địa ở bắc Uganda (Tirados 2015) dùng “tiny targets” — tấm vải xanh lam 25×25 cm ghép lưới tẩm thuốc — đặt khoảng 20 tấm mỗi km bờ sông trên diện tích 500 km²: sau 12 tháng mật độ ruồi giảm hơn 90%, trong khi mô hình cho thấy giảm 72% đã đủ chặn lây truyền.
Đọc bài →Ống mái hiên (eave tube): biến ngôi nhà thành “bẫy” muỗi sốt rét — kết quả thử nghiệm ở Côte d’Ivoire
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua mái hiên — khe hở giữa mái và tường. Công nghệ “ống mái hiên” bịt kín mái hiên, gắn các ống nhựa có tấm lưới tẩm thuốc, lắp lưới cửa sổ và trám khe: muỗi theo mùi người bay vào ống, không vào được nhà mà chạm thuốc. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm ở 40 làng miền trung Côte d’Ivoire (2016–2019), mọi hộ đều có màn mới: nhóm có lưới cửa và ống mái hiên có 1,43 ca sốt rét/trẻ/năm so với 2,29 ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 0,62), mật độ muỗi trong nhà giảm rõ, không có biến cố nghiêm trọng. Tác giả cho rằng cần thêm thử nghiệm để khẳng định.
Đọc bài →Đo độ bền màn tẩm hoá chất (LLIN) tại hộ gia đình: tỷ lệ còn dùng, chỉ số lỗ thủng pHI và thử nón theo WHO
Hướng dẫn WHO 2011 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2011.5) chuẩn hoá cách theo dõi độ bền màn tẩm hoá chất tác dụng kéo dài (LLIN) khi người dân dùng thật, gồm ba yếu tố: tỷ lệ màn còn dùng, độ nguyên vẹn của vải và hiệu lực diệt muỗi. Màn được khảo sát ở 6, 12, 24 và 36 tháng; lỗ thủng chia 4 cỡ theo ngón cái, nắm tay, cái đầu và cộng có trọng số 1, 23, 196, 578. Ghi chú WHO 2013 phân loại pHI 0–64 là tốt, 65–642 là còn dùng được, từ 643 là rách cần thay gấp. Hiệu lực đo bằng thử nón và thử đường hầm; màn đạt yêu cầu nếu sau 3 năm ít nhất 80% mẫu còn hiệu lực.
Đọc bài →Bị muỗi đốt ngứa: thám tử nhí rửa xà phòng, chườm lạnh và không gãi — theo CDC
CDC: chỉ muỗi cái đốt để lấy máu, muỗi đực không đốt người. Khi đốt, muỗi tiêm nước bọt vào da; cơ thể phản ứng với nước bọt nên nổi cục và ngứa, thường hết sau một hai ngày (MedlinePlus). Trẻ em có thể phản ứng mạnh hơn. Thám tử nhí nhớ 3 bước: rửa vết đốt bằng xà phòng và nước, nhờ người lớn chườm túi đá 10 phút, và không gãi vì vết đốt có thể nhiễm trùng. Vết đốt đỏ, nóng hoặc có vệt đỏ lan ra thì báo người lớn để đi khám.
Đọc bài →Bệnh Chagas: ký sinh trùng Trypanosoma cruzi và bọ xít hút máu triatomine theo WHO
WHO: khoảng 8 triệu người nhiễm Trypanosoma cruzi, chủ yếu ở Mỹ Latinh; hơn 10 000 người tử vong mỗi năm và hơn 100 triệu người có nguy cơ. Ở Mỹ Latinh, bệnh lây chủ yếu qua phân, nước tiểu của bọ xít hút máu triatomine — loài trú trong khe tường, mái nhà, chuồng trại, ban đêm đốt vùng da hở rồi thải phân gần vết đốt. Bệnh còn lây từ mẹ sang con, qua truyền máu, ghép tạng và thực phẩm nhiễm. Tới một phần ba người nhiễm mạn tính bị tổn thương tim. Chưa có vaccine; điều trị sớm ở giai đoạn cấp có thể chữa khỏi.
Đọc bài →Mọt và ngài trong tủ bếp: hộp kín, ngăn đá, không xịt thuốc — theo UC IPM
UC IPM: côn trùng hại thực phẩm khô (ngài Ấn Độ, mọt bột, mọt răng cưa, mọt thuốc lá, bọ kho…) thường theo gói thực phẩm đã nhiễm vào nhà; khi thấy ngài bay trong bếp, chúng thường đã lan sang gói khác. Dấu hiệu: tơ trong góc gói, lỗ nhỏ trên bao bì. Cách xử lý: bỏ thực phẩm nhiễm, hút bụi khe tủ, rửa kệ bằng xà phòng và nước, đựng thực phẩm trong hộp nắp kín (túi nilon không đủ), cất đồ ít dùng vào ngăn đá, dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM không khuyến cáo dùng thuốc trừ sâu cho côn trùng hại thực phẩm khô.
Đọc bài →Thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA): mòng hút máu, kim tiêm dùng chung và virus mang suốt đời — theo WOAH
WOAH: thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA) là bệnh trong danh mục WOAH, do một lentivirus họ Retroviridae gây nhiễm dai dẳng ở họ ngựa, có ở khắp thế giới. Bệnh gây sốt tái phát, giảm tiểu cầu, thiếu máu, sụt cân nhanh, phù phần thấp cơ thể; nhiều ca không biểu hiện. Ngựa nhiễm mang virus trong máu suốt đời. Virus lây chủ yếu qua máu: ruồi hút máu (mòng họ Tabanidae) là vector cơ học, và lây qua kim tiêm, bơm tiêm, dụng cụ truyền dùng chung. Chẩn đoán bằng AGID và ELISA; hiện không có vaccine, kiểm soát bằng kiểm dịch. Virus không được coi là nguy cơ với sức khoẻ con người.
Đọc bài →Bệnh mù sông: giun Onchocerca, ruồi đen Simulium và chặng đường loại trừ của WHO
WHO: bệnh mù sông (onchocerciasis) do giun ký sinh Onchocerca volvulus, lây qua nhiều lần bị ruồi đen Simulium nhiễm đốt; ruồi sinh sản ở sông suối chảy xiết. Bệnh gây ngứa dữ dội, tổn thương da, suy giảm thị lực đến mù vĩnh viễn. Hơn 99% người nhiễm sống ở châu Phi và Yemen; năm 2024 ít nhất 252,3 triệu người cần điều trị dự phòng. Năm nước đã được WHO xác nhận loại trừ: Colombia (2013), Ecuador (2014), Mexico (2015), Guatemala (2016) và Niger (2025). Chiến lược cốt lõi là điều trị hàng loạt ít nhất 10–15 năm, bổ sung kiểm soát ruồi đen.
Đọc bài →Bả đường hấp dẫn (ATSB): ý tưởng “mồi ngọt” diệt muỗi và bài học từ ba thử nghiệm pha III
ATSB là trạm bả treo ngoài tường nhà, chứa siro trái cây trộn chất diệt côn trùng, dụ muỗi đang tìm đường ăn rồi chết — nhắm vào muỗi đốt ngoài trời mà màn và phun tồn lưu khó với tới. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm pha III ở Zambia, Kenya và Mali (2021–2024) đều không cho thấy giảm có ý nghĩa thống kê số ca sốt rét ở trẻ hay tỷ lệ nhiễm. Ở Mali, các cụm có trên 80% trạm còn tốt giảm 26% ca mắc — gợi ý độ phủ và bảo trì là then chốt. Bài không nêu tên sản phẩm hay hoạt chất.
Đọc bài →Khảo nghiệm nhang muỗi, tấm xông và bình xịt: buồng Peet-Grady, KT50 và bắt muỗi trên chân theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2009.3) chuẩn hoá khảo nghiệm hiệu lực sản phẩm diệt muỗi gia dụng dùng trong nhà: nhang muỗi, tấm xông, bình xông lỏng, sản phẩm khuếch tán và bình xịt. Trong phòng thí nghiệm, sản phẩm được thử trong buồng Peet-Grady 180 × 180 × 180 cm với 4 lồng 25 muỗi cái, đếm muỗi gục trong 60 phút để tính KT50, KT95 và tỷ lệ chết sau 24 giờ; bình xịt thử với 50 muỗi bay tự do và 0,65 ± 0,10 g sản phẩm. Ngoài thực địa, đo mức giảm muỗi đậu trên chân người tình nguyện cách sản phẩm 1,5 m trong 4 giờ; bình xịt thử trong phòng tối thiểu 30 m³.
Đọc bài →Thấy chuột hay phân chuột: thám tử nhí không chạm, không quét — gọi người lớn
CDC: chuột mang nhiều mầm bệnh, lây sang người khi cầm chuột, chạm phân, nước tiểu, nước bọt hoặc bị chuột cắn; nhìn bề ngoài không biết con chuột nào mang bệnh. Khi nước tiểu, phân hay ổ chuột tươi bị khuấy tung, virus hanta có thể bay vào không khí. Thám tử nhí thấy chuột (sống hay chết) hoặc phân chuột thì không chạm, không quét, gọi người lớn; cả nhà cất kín thức ăn, nước và dọn chỗ trú của chuột.
Đọc bài →Dịch hạch: vi khuẩn Yersinia pestis, bọ chét chuột và ba thể bệnh theo WHO
WHO: dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm chủ yếu qua vết đốt của bọ chét nhiễm, tiếp xúc mô/dịch cơ thể nhiễm hoặc hít giọt bắn từ người bệnh thể phổi. Ủ bệnh 1–7 ngày. Thể hạch hay gặp nhất, tỷ lệ tử vong 30–60%; thể phổi và nhiễm khuẩn huyết luôn tử vong nếu không điều trị. Kháng sinh điều trị hiệu quả nếu dùng sớm. Khi có dịch, diệt bọ chét trước khi diệt chuột.
Đọc bài →Mạt bụi nhà và hen suyễn: giặt nóng, bọc nệm, giữ độ ẩm 30–50% theo EPA
EPA: mạt bụi nhỏ đến mức mắt thường không thấy, nhà nào cũng có; chúng ăn vảy da người và sống trong nệm, gối, thảm, ghế bọc vải, chăn, quần áo, thú nhồi bông. Xác và phân mạt có thể kích phát hen ở người dị ứng, và phơi nhiễm có thể gây hen ở trẻ chưa từng có triệu chứng. Cách giảm: giặt chăn ga nước nóng mỗi tuần và sấy khô hẳn, bọc nệm gối chống bụi, hút bụi hằng tuần (máy có lọc HEPA), lau ẩm, giữ độ ẩm trong nhà khoảng 30–50%.
Đọc bài →Bệnh ngựa châu Phi (AHS): dĩn Culicoides truyền virus cho ngựa, la, lừa — theo WOAH
WOAH: bệnh ngựa châu Phi (AHS) là bệnh virus truyền qua động vật chân đốt, không lây qua tiếp xúc, gặp ở mọi loài họ ngựa; do orbivirus (họ Reoviridae), 9 type huyết thanh, truyền bởi ít nhất hai loài dĩn Culicoides (chính là C. imicola). Thể phổi gần như luôn chết; thể hỗn hợp tử vong tới 70%; tỷ lệ chết ở ngựa 70–95%. Không có bằng chứng lây sang người. Phòng: nhốt ngựa trong chuồng chống côn trùng từ chạng vạng đến rạng sáng, kiểm soát dĩn, hạn chế vận chuyển. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Anopheles stephensi: muỗi sốt rét đô thị xâm lấn và sáng kiến 5 hướng của WHO
WHO: Anopheles stephensi truyền được cả P. falciparum và P. vivax, khác các vector sốt rét chính ở chỗ phát triển tốt trong đô thị, đẻ ở bể, téc chứa nước, giếng. Có nguồn gốc Nam Á và bán đảo Ả Rập, loài này đã được phát hiện ở Djibouti (2012), Ethiopia, Sudan (2016), Sri Lanka (2017), Somalia (2019), Nigeria (2020), Yemen (2021), Ghana và Kenya (2022), và kháng nhiều nhóm hoá chất. WHO khởi động sáng kiến 9/2022 với 5 hướng: hợp tác, giám sát, chia sẻ thông tin, hướng dẫn, nghiên cứu.
Đọc bài →Bti: vi khuẩn đất diệt bọ gậy — công cụ sinh học chỉ nhắm ấu trùng muỗi theo EPA
EPA: Bti (Bacillus thuringiensis subsp. israelensis) là vi khuẩn tự nhiên trong đất; bào tử sinh độc tố chỉ tác động ấu trùng muỗi, ruồi đen và muỗi nấm. EPA đã đăng ký 5 chủng Bti trong 48 sản phẩm; Bti không độc với người, được phép dùng trong canh tác hữu cơ, độc tính với ong mật rất thấp và chưa ghi nhận kháng khi dùng làm thuốc diệt ấu trùng. Ấu trùng ăn phải vi khuẩn sẽ khó tiêu hoá rồi chết đói. Bti bổ sung, không thay việc loại bỏ nước đọng. Bài không nêu tên thương mại hay liều.
Đọc bài →Khảo nghiệm phun không gian (ULV): lồng muỗi 25–100 m, giọt 15 µm và ngưỡng 90% theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc phun không gian trên mặt đất trong và ngoài nhà: phòng thí nghiệm (LD50/LD90, LC50/LC90, ống gió 2,9 m/s, giọt Dv0,5 15 ± 2 µm), thử quy mô nhỏ (lồng 25 muỗi cái treo cao 1,5 m ở 25, 50, 75, 100 m cuối gió; gió 3–15 km/h; phòng ≥30 m³ với 10 lồng) rồi thử vận hành. Mục tiêu là tìm mức xử lý thấp nhất đạt ít nhất 90% muỗi chết sau 24 giờ. EPA: phun ULV tạo giọt rất nhỏ lơ lửng, diệt muỗi đang bay.
Đọc bài →Gặp ong, ong vò vẽ: thám tử nhí đứng yên, không đập — và làm gì khi bị đốt
CDC/NIOSH: khi một con ong bay quanh, hãy bình tĩnh đứng yên — đập có thể khiến ong đốt. Bị nhiều con tấn công thì chạy vào nhà hoặc chỗ râm, không nhảy xuống nước. Bị đốt: có người ở cạnh theo dõi dị ứng, rửa xà phòng, gạt ngòi bằng móng tay hoặc gạc (không bóp, không dùng nhíp), chườm lạnh, không gãi. Khó thở, sưng nhiều là cấp cứu.
Đọc bài →Bệnh Leishmania: muỗi cát truyền ký sinh trùng và ba thể bệnh theo WHO
WHO: bệnh Leishmania do ký sinh trùng đơn bào Leishmania, lây qua vết đốt của muỗi cát (phlebotomine sandfly) cái nhiễm bệnh. Có 3 thể chính: nội tạng (kala-azar, tử vong trên 95% nếu không điều trị), da (hay gặp nhất, gây loét) và niêm mạc. Ước tính 700 000 – 1 triệu ca mới mỗi năm. CDC: muỗi cát nhỏ khoảng 1/4 muỗi, hoạt động chạng vạng đến rạng sáng; chưa có vaccine hay thuốc dự phòng.
Đọc bài →Kiến vào bếp: lau vệt mùi, bịt khe, dùng bả chậm — IPM theo UC IPM & EPA
UC IPM: phần lớn kiến sống ngoài trời, nên trọng tâm là chặn kiến vào nhà. Lau vệt kiến bằng nước xà phòng để xoá vệt mùi, bịt khe bằng keo trám, cất thực phẩm trong hộp kín, sửa vòi rò. Phun trong nhà không ngăn được kiến mới vào; bả chậm do kiến thợ mang về tổ mới diệt được cả đàn, thường sau 5–10 ngày. EPA: phòng trước, bả là tuyến hoá chất đầu tiên, để xa trẻ em và thú nuôi.
Đọc bài →Dịch tả lợn châu Phi (ASF): ve mềm Ornithodoros, đường lây và an toàn sinh học — theo WOAH & FAO
WOAH: ASF là bệnh virus lây lan rất mạnh ở lợn nhà và lợn rừng, tỷ lệ chết có thể tới 100%; không gây hại sức khoẻ con người. Virus bền ngoài môi trường, tồn tại trên quần áo, ủng, bánh xe và trong sản phẩm thịt lợn. Đường lây: tiếp xúc lợn bệnh, ăn thức ăn/rác nhiễm virus, vật dụng nhiễm, và vết đốt của ve mềm chi Ornithodoros ở nơi có ve. An toàn sinh học là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Aedes aegypti và Aedes albopictus: phân biệt hai loài muỗi vằn và vai trò truyền bệnh
ECDC: Ae. aegypti có vảy bạc hình đàn lia trên lưng ngực; Ae. albopictus có một vạch bạc dọc giữa. Ae. aegypti ưa đốt người, đốt nhiều lần trong một chu kỳ đẻ, sống sát nhà và dễ vào nhà; Ae. albopictus đốt nhiều loài vật chủ, thường ban ngày và ưa ngoài trời. CDC: Ae. aegypti có khả năng truyền dengue, chikungunya, Zika cao hơn vì sống gần và ưa đốt người. Tầm bay của cả hai khoảng 200 m.
Đọc bài →Muỗi biến đổi gen và gene drive: lộ trình thử nghiệm 4 pha theo khung WHO 2021
Khung hướng dẫn WHO (2021, ấn bản 2) đặt chuẩn thử nghiệm muỗi biến đổi gen (GMM): hai chiến lược ức chế quần thể hoặc thay thế quần thể; hai kiểu tự giới hạn hoặc tự duy trì (gene drive). Lộ trình 4 pha: phòng thí nghiệm → thử có giới hạn (lồng lớn ngoài trời, cách ly sinh thái) → thả mở theo từng bước → theo dõi sau triển khai. Chuyển pha phải đạt tiêu chí hiệu quả, an toàn, phê duyệt pháp lý–đạo đức và được xã hội chấp nhận.
Đọc bài →Khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: ED50, ED99,9 và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: trong phòng thí nghiệm ước tính liều hiệu quả ED50 và ED99,9 (theo số muỗi đậu/chích) và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) — từ lúc bôi đến lần đậu/chích đầu tiên — trên tình nguyện viên, lồng 35–40 cm, so với deet chuẩn; sau đó thử thực địa ở ít nhất hai bối cảnh. EPA dùng dữ liệu đạt quy trình thử để cho in biểu tượng thời gian xua trên nhãn.
Đọc bài →Sau mưa: thám tử nhí đổ–úp–đậy xô, khay cây và khay điều hòa
CDC: mỗi tuần đổ sạch và cọ, úp, đậy kín hoặc bỏ vật chứa nước (xô, khay cây, đồ chơi, bể chim…). Sau mưa hoặc lũ, lặp lại với lốp, bạt, xô, khay. Thám tử nhí làm cùng người lớn — không tự cầm hoá chất diệt ấu trùng.
Đọc bài →Dengue: dấu hiệu cảnh báo và sốt xuất huyết nặng theo CDC
CDC: khoảng 1/4 người nhiễm dengue bị bệnh; trong số người bệnh, khoảng 1/20 tiến triển dengue nặng. Dấu hiệu cảnh báo thường xuất hiện 24–48 giờ sau khi hạ sốt: đau/nhạy bụng, nôn ≥3 lần/24 giờ, chảy máu mũi–nướu, nôn ra máu hoặc máu trong phân, mệt/bứt rứt bất thường — cần đến cơ sở y tế ngay. Không dùng aspirin/ibuprofen khi nghi dengue.
Đọc bài →Máng xối và nước đọng quanh nhà: IPM chống muỗi theo EPA & CDC
EPA và CDC đặt loại bỏ nước đọng làm nền IPM chống muỗi quanh nhà: máng xối, xô, lốp, bạt, khay cây, bể chim… EPA: đổ/thay nước bể chim, đài phun, khay cây ít nhất mỗi tuần; giữ nước hồ bơi tuần hoàn. CDC: mỗi tuần đổ–cọ–úp–đậy vật chứa. Không thay bằng một bình xịt trưởng thành.
Đọc bài →Rift Valley fever (RVF): virus, muỗi và thiệt hại đàn — theo WOAH
WOAH: RVF là bệnh virus truyền vector (Phlebovirus), tăng sau mưa lớn/lũ khi muỗi bùng phát; một số Aedes truyền dọc qua trứng. Cừu/dê non và bê tử vong rất cao; cừu và bò mang thai hầu như luôn sẩy (80–100%). Người chủ yếu nhiễm qua tiếp xúc máu/mô động vật; cũng qua muỗi đốt. Chưa ghi nhận lây người–người. Bài không nêu thương hiệu vaccine.
Đọc bài →Spatial emanator (xua không gian): WHO khuyến cáo bổ sung ITN chống sốt rét
WHO (13/08/2025): khuyến cáo có điều kiện dùng spatial emanator (còn gọi spatial repellent) trong nhà cùng ITN để phòng sốt rét. Thiết bị phát hoạt chất vào không khí để diệt, xua muỗi vào nhà và làm muỗi khó tìm–đốt người; hữu ích khi người chưa nằm dưới màn ban ngày. Bằng chứng mức chắc chắn trung bình từ 5 nghiên cứu. Không thay ITN/IRS.
Đọc bài →Resting trap CDC: thu muỗi trưởng thành đang nghỉ ở chỗ mát
CDC toolkit: resting trap nhắm Anopheles, Culex và Culiseta ở giai đoạn cái trưởng thành đang nghỉ. Đặt bẫy chỗ mát, bóng râm; thu sớm buổi sáng; không để nắng gắt lâu. Khác light trap (CO₂, treo ~1,5 m, tối→sáng) và gravid trap (Culex sắp đẻ, ngâm cỏ 5 ngày).
Đọc bài →WHO intensity bioassay: đo cường độ kháng ở 5× và 10× nồng độ phân biệt
Sau khi phát hiện kháng ở nồng độ phân biệt (discriminating concentration, DC), WHO hướng dẫn thử cường độ (intensity) ở 5× DC rồi 10× DC nếu cần. Diễn giải thường dùng: chết 98–100% ở 5× = kháng cường độ thấp; dưới 98% ở 5× → thử 10×; 98–100% ở 10× = trung bình; dưới 98% ở 10× = cao — gợi ý nguy cơ thất bại vận hành và cần quản lý kháng. Khác chai CDC bottle cơ bản chỉ sàng ở một nồng độ chẩn đoán.
Đọc bài →Quần áo dài lúc chạng vạng: thám tử nhí giảm đốt khi chơi ngoài sân
CDC khuyên mặc áo dài tay và quần dài rộng rãi để muỗi khó đốt; với trẻ, mặc đồ che tay–chân. CDC West Nile khuyến cáo hạn chế ngoài trời lúc chạng vạng–bình minh khi muỗi Culex hoạt động mạnh. Thuốc xua và permethrin trên quần áo là việc của người lớn — thám tử nhí không tự cầm hoá chất.
Đọc bài →Zika trong thai kỳ: hội chứng bẩm sinh theo CDC và vì sao vẫn phải phòng đốt
CDC: virus Zika có thể truyền từ người mang thai sang thai nhi; nhiễm khi mang thai có thể dẫn tới congenital Zika syndrome (CZS) và dị tật não–mắt. Trong dữ liệu đăng ký Mỹ, khoảng 5% trẻ sinh ra từ thai kỳ có bằng chứng nhiễm Zika gặp dị tật liên quan; nguy cơ cao hơn ở quý 1–2. Nhiễm khi không mang thai không làm tăng nguy cơ cho thai kỳ sau. Phòng: tránh đốt muỗi và lây qua đường tình dục.
Đọc bài →Rệp giường: nhiệt 49°C và thuốc trong IPM — EPA không chọn một mình
EPA: kiểm soát rệp giường cần thời gian và kiên nhẫn; IPM kết hợp nhiều biện pháp, kể cả dùng thuốc có chừng mực. Sấy quần áo/ga ở nhiệt cao khoảng 30 phút; đốt nóng đồ hoặc phòng tới ít nhất 120°F (~49°C) trong 90 phút để diệt cả trứng. Nhiệt không để lại dư lượng nên phải ngăn tái nhiễm. Thuốc chỉ là một phần kế hoạch; chọn sản phẩm đăng ký EPA ghi nhãn rệp giường.
Đọc bài →Bluetongue ở cừu và bò: Culicoides truyền virus — WOAH, không nêu tên thuốc
WOAH: bluetongue là bệnh virus không lây trực tiếp giữa động vật; vector chính là muỗi vằn nhỏ Culicoides hút máu động vật viremia. Cừu thường nặng nhất (bệnh suất có thể cao, tử vong trung bình 2–30%, đôi khi tới 70% ở giống rất nhạy). Bò thường nhiễm nhiều hơn về tỷ lệ nhưng ít triệu chứng, có thể duy trì virus. Không nguy cơ y tế công cộng cho người. Phòng: vaccine theo chủng địa phương, giám sát, hạn chế di chuyển và kiểm soát côn trùng — hỏi thú y, bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →EIP (extrinsic incubation period): thời gian virus “chín” trong muỗi phụ thuộc nhiệt độ
EIP là khoảng từ lúc muỗi hút máu có virus đến khi có thể truyền virus (virus tới tuyến nước bọt). Phân tích Chan & Johansson (2012, PLoS One / CDC stacks) trên dengue: ở 25°C trung bình EIP ≈ 15 ngày (95% quan sát khoảng 5–33 ngày); ở 30°C trung bình ≈ 6,5 ngày (khoảng 2–15 ngày). IIP (ủ bệnh trên người) trung bình ≈ 5,9 ngày. Hiểu EIP giúp giải thích vì sao nóng ẩm có thể rút ngắn chu kỳ truyền.
Đọc bài →Bẫy gravid CDC: thu Culex cái sắp đẻ bằng nước ngâm cỏ khô
CDC phân biệt gravid trap với AGO, light trap và ovicup. Gravid trap nhắm Culex spp. ở giai đoạn cái sắp đẻ (gravid). Mẹo CDC: ngâm cỏ khô (hay) trong nước 5 ngày trước khi dùng làm chất hấp dẫn; rút nước những ngày không đặt bẫy. Bổ sung cho AGO (Aedes/Culex, để lâu hơn) và bẫy đèn (cái tìm máu).
Đọc bài →Experimental hut: semi-field WHO đánh giá màn ITN ngoài lab nón và ống
Experimental hut trial (EHT) là bioassay “gần thực địa”: tình nguyện viên ngủ trong nhà thí nghiệm bắt được muỗi vào–ra. WHO PQT dùng EHT trong đánh giá hiệu quả côn trùng học của ITN/IRS. Chỉ số chính thường gồm chết (mortality, thường 24 giờ) và ức chế hút máu (blood-feeding inhibition); thêm deterrence và exophily. Tổng quan PMC: hut kiểu Đông/Tây Phi khác nhau; kháng pyrethroid làm giảm chết và deterrence. Không suy hiệu quả cộng đồng chỉ từ một đêm hut.
Đọc bài →Lưới cửa sổ: thám tử nhí giúp nhà mình chặn muỗi vào
CDC khuyên dùng lưới cửa sổ–cửa ra vào, sửa chỗ rách, và máy lạnh nếu có để giữ muỗi ngoài nhà. Thám tử nhí cùng người lớn kiểm tra lưới — không tự cầm hoá chất. Quần áo dài và màn xe đẩy bổ sung khi ra ngoài.
Đọc bài →Viêm não Nhật Bản: muỗi Culex, ruộng lúa và vì sao WHO nhấn mạnh tiêm chủng
WHO: virus JEV (flavivirus) lây qua muỗi Culex (chủ yếu C. tritaeniorhynchus); chu kỳ muỗi–lợn/chim nước. Ước ~100.000 ca lâm sàng/năm; khoảng 1/250 nhiễm thành bệnh nặng; tử vong ở ca viêm não có thể tới 30%. Không có thuốc đặc trị; vaccine an toàn–hiệu quả; WHO khuyến nghị đưa vào lịch tiêm nơi JE là vấn đề y tế công cộng.
Đọc bài →Ruồi trong bếp: vệ sinh, đậy rác và cống sàn — EPA đặt trước hoá chất
EPA mô tả IPM bốn bước: ngưỡng hành động, giám sát–định danh, phòng ngừa, rồi mới kiểm soát. Toolkit IPM 2021 nhấn vệ sinh bếp là bước đầu quan trọng; làm sạch cống sàn hàng tuần vì mỡ và vụn thức ăn thu hút ruồi; lưới cửa–lỗ thông gió; đậy thức ăn và thùng rác kín.
Đọc bài →Virus West Nile ở ngựa: vật chủ tận tiền, muỗi Culex và phòng không nêu tên thuốc
CDC: WNV lây chủ yếu qua muỗi Culex; chu kỳ muỗi–chim. Người, ngựa và động vật có vú khác là vật chủ tận tiền (dead-end). Có vaccine được cấp phép giảm nguy cơ nhiễm ở ngựa; chưa có vaccine cấp phép cho người. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng cho ngựa — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Endophily và exophily: muỗi nghỉ trong nhà hay ngoài trời — thuật ngữ WHO
WHO TDR phân biệt endophily (xu hướng nghỉ trong nhà) với exophily (nghỉ ngoài trời), và tách khỏi endophagy/exophagy (đốt trong/ngoài nhà). Endophily quan trọng khi đánh giá IRS; exophily liên quan nguy cơ truyền ngoài trời. Hành vi nghỉ sau khi đốt ảnh hưởng chọn biện pháp kiểm soát.
Đọc bài →Bẫy đèn CDC (light trap): thu muỗi trưởng thành theo toolkit giám sát
CDC mô tả CDC light trap nhắm nhiều giống muỗi (Aedes, Anopheles, Culex…) ở giai đoạn trưởng thành. Treo trên cây khoảng 5 feet (~1,5 m); đá khô phóng CO₂ thu hút cái tìm vật chủ; hiệu quả nhất khi đặt lúc chạng vạng và thu sau bình minh hôm sau.
Đọc bài →Nón WHO trên màn: wash resistance và regeneration theo hướng dẫn PQT 2024
Hướng dẫn WHO PQT/VCP (11/2024): cone test khảo sát hoạt tính sinh học bề mặt màn trong lab. 5 muỗi/nón; phơi chuẩn 3 phút; KD60 sau 60 phút; chết M24 sau 24 giờ giữ ở 27±2°C, ẩm 80±20%. Dùng trong nghiên cứu regeneration và wash resistance — không suy ra hiệu quả thực địa chỉ từ nón.
Đọc bài →Đổ nước đọng mỗi tuần: thám tử nhí đi tìm ổ muỗi đẻ trứng
CDC nhắc muỗi đốt cả ngày lẫn đêm và đẻ trứng ở chỗ giữ nước. Nhiệm vụ của thám tử nhí: cùng người lớn mỗi tuần đổ, chà, lật hoặc đậy lốp, xô, đồ chơi, bể, chậu chim, đĩa lót chậu và thùng rác — không tự cầm hoá chất.
Đọc bài →Leptospirosis sau mưa lũ: chuột, nước bẩn và cách giảm nguy cơ
CDC mô tả leptospirosis do vi khuẩn Leptospira trong nước tiểu động vật nhiễm, dễ tăng sau bão hoặc lũ. Ủ bệnh thường 2–30 ngày. Phòng: tránh bơi/lội nước nghi nhiễm, che vết thương, mang ủng chống nước, kiểm soát gặm nhấm.
Đọc bài →Chuột trong nhà: bịt lỗ, cắt thức ăn — EPA khuyên làm trước khi đặt bẫy
EPA nhắc có thể không thấy chuột trừ khi mật độ cao. Dấu hiệu: phân, tổ, bao bì bị cắn, lỗ trên tường–sàn, mùi. Phòng bằng bịt lỗ (có thể dùng len thép), dọn chỗ làm tổ, cắt thức ăn–nước, đậy rác kín.
Đọc bài →Giun tim ở chó (Dirofilaria): muỗi đốt, triệu chứng và phòng không dùng tên thuốc
CDC gọi nhiễm Dirofilaria immitis ở chó là bệnh giun tim. Lây qua muỗi (Aedes, Anopheles, Mansonia…). Ở chó có thể tắc động mạch phổi, ho, mệt khi vận động. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Giám sát kháng hoá chất ở muỗi: SOP, cơ sở dữ liệu và Malaria Threats Map của WHO
WHO cảnh báo kháng hoá chất lan rộng đe doạ kiểm soát muỗi sốt rét. Chương trình cung cấp GPIRM, khung kế hoạch quốc gia, SOP thử độ nhạy, cập nhật trong World malaria report, công cụ DHIS2, cơ sở dữ liệu toàn cầu từ 1978 và Malaria Threats Map.
Đọc bài →Bẫy AGO (autocidal gravid ovitrap): thu muỗi cái sắp đẻ theo CDC
Trong bộ công cụ giám sát, CDC mô tả autocidal gravid ovitrap dùng gói cỏ khô và 8–10 lít nước để thu hút muỗi cái sắp đẻ (Aedes aegypti, Ae. albopictus, Culex quinquefasciatus). Có thể để tới khoảng 2 tháng mà không cần kiểm tra liên tục.
Đọc bài →Thử nghiệm chai CDC: đọc kháng hoá chất theo thời gian chẩn đoán
CDC bottle bioassay tráng chai bằng liều chẩn đoán, cho muỗi vào và quan sát trong 2 giờ. Kháng dựa trên tỷ lệ chết tại thời gian chẩn đoán: 98–100% nhạy, 90–97% đang hình thành kháng, dưới 90% là kháng.
Đọc bài →