PBO là gì và vì sao cần thử nghiệm này?
Theo WHO, piperonyl butoxide (PBO) là chất ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase (nhóm cytochrome P450) — loại enzym giúp muỗi kháng pyrethroid. PBO hiệp đồng với pyrethroid và được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO [1][2].
- Thử nghiệm cho biết gián tiếp mono-oxygenase có tham gia gây kháng hay không; kết quả dùng để ra quyết định triển khai màn pyrethroid-PBO [2].
- Chỉ làm với quần thể muỗi đã xác nhận kháng pyrethroid đó, bằng chính pyrethroid đang hoặc đã dùng cho phun tồn lưu, màn tẩm tại địa phương [2].
- WHO mới xác lập nồng độ phân biệt PBO 4% cho muỗi Anopheles; chưa có cho Aedes và các véc-tơ khác [2].
Quy trình: 4 nhóm × 100 muỗi
| Bước | Đối chứng | Chỉ PBO | Chỉ pyrethroid | PBO + pyrethroid |
|---|---|---|---|---|
| Giữ trước 1 giờ | Ống giữ lót giấy trắng sạch, 25 muỗi/ống | |||
| Tiếp xúc 1 giờ (lần 1) | Dầu silicone | PBO 4% | Dầu silicone | PBO 4% |
| Tiếp xúc 1 giờ (lần 2) | Dầu silicone | Dầu silicone | Pyrethroid | Pyrethroid |
| Theo dõi 24 giờ | Ống giữ, bông thấm đường 10%, 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10% | |||
Nguồn: SOP WHO PBO-insecticide synergist bioassay/01, 14/01/2022 [2]. Lặp 4 lượt để mỗi nhóm đủ 100 muỗi.
- Cần 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, nhịn đói 2 giờ trước thử [2].
- Ống giữ đánh dấu chấm xanh lá, ống đối chứng chấm vàng, ống tiếp xúc chấm đỏ [2].
- Muỗi “gục” hay “chết” theo định nghĩa WHO: không đứng được, không bay được có phối hợp, nằm ngửa cử động chân cánh mà không cất cánh, hoặc cất cánh rồi rơi ngay [2].
| Ví dụ nồng độ phân biệt (1 giờ) | Mức |
|---|---|
| PBO (chất hiệp đồng) | 4% |
| Deltamethrin | 0,05% |
| Alpha-cypermethrin (An. funestus, An. gambiae, An. minimus) | 0,05% |
| Permethrin | 0,75% |
Trích Bảng 1 của SOP, dành cho thử nghiệm trên giấy tẩm sẵn — không phải liều dùng ngoài thực địa [2].
Đọc kết quả: hoàn toàn, một phần hay không phục hồi
- Loại bỏ thử nghiệm nếu nhóm đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10% [2].
- Đối chứng chết 5–20%: hiệu chỉnh bằng công thức Abbott; dưới 5% thì không cần [2].
- Nếu nhóm chỉ pyrethroid đã chết từ 90% trở lên: không đánh giá tin cậy được tác dụng của PBO [2].
| Kết luận | Điều kiện (nhóm PBO + pyrethroid) |
|---|---|
| Phục hồi hoàn toàn | Tỷ lệ chết ≥ 98% |
| Phục hồi một phần | < 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10% |
| Không phục hồi | Bằng, thấp hơn hoặc cao hơn chưa tới 10% so với nhóm chỉ pyrethroid |
Nguồn: mục 9 của SOP [2].
💡 Bạn có biết? Mỗi tờ giấy tẩm chỉ được dùng tối đa 6 lần (tương đương 150 muỗi/ống). Giấy cất ở 4–8 °C, tránh nắng; hạn dùng khoảng 2 năm với giấy pyrethroid và 3 năm với giấy PBO [2].
Ý nghĩa thực tế
- Kết quả “phục hồi” cho thấy cơ chế kháng do enzym chiếm vai trò đáng kể — cơ sở để cân nhắc màn pyrethroid-PBO [2].
- “Không phục hồi” gợi ý cơ chế kháng khác (ví dụ đột biến đích tác động), khi đó cần xem xét hoạt chất có cơ chế khác.
- Thử nghiệm ngẫu nhiên ở Tanzania từng ghi nhận màn PBO không khác biệt có ý nghĩa so với màn thường sau 24 tháng, trong khi màn chlorfenapyr giảm rõ sốt rét — minh hoạ vì sao phải có dữ liệu kháng tại chỗ trước khi chọn màn [3].
- Giấy tẩm chuẩn và bộ ống thử được cung cấp qua Đơn vị Nghiên cứu Kiểm soát Véc-tơ, Đại học Sains Malaysia (USM) [2].
Xem thêm: Thử nghiệm ống WHO · Đo cường độ kháng 5× và 10× · Màn chlorfenapyr ở Tanzania.
PBO ức chế nhóm enzym nào?
Chủ yếu là mono-oxygenase [2].
Ngưỡng “phục hồi hoàn toàn” là bao nhiêu?
Nhóm PBO + pyrethroid chết ≥ 98% [2].
Khi nào phải loại bỏ thử nghiệm?
Đối chứng chết > 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết > 10% [2].
Nguồn tham khảo
- WHO (2022) — Standard operating procedure for determining the ability of PBO to restore susceptibility of adult mosquitoes to pyrethroid insecticides in WHO tube tests — truy cập 13/10/2026.
- WHO IRIS — Bản PDF SOP PBO-insecticide synergist bioassay/01 (14/01/2022) — truy cập 13/10/2026.
- Mosha JF et al. (2022) — Effectiveness and cost-effectiveness against malaria of three types of dual-active-ingredient LLINs compared with pyrethroid-only LLINs in Tanzania, The Lancet 399: 1227–1241 (PubMed) — truy cập 13/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.