Nghiên cứu & khoa học
Kiến thức nền tảng về sinh học, sinh thái, tập tính, dịch tễ học côn trùng và cơ chế lây truyền bệnh.
— lượt xem96 bài · mới nhất trước
Ghẻ đỏ gà (Dermanyssus gallinae): hút máu ban đêm, ẩn khe chuồng ban ngày — chu kỳ khoảng 1 tuần, chuồng có thể còn ghẻ tới 9 tháng sau khi hết gà
Ghẻ đỏ gà (poultry red mite, Dermanyssus gallinae) hút máu gà, gà tây, bồ câu và nhiều chim khác trên toàn cầu; có thể đốt người nhưng không sống và không gây nhiễm kéo dài trên người. Merck Veterinary Manual: chúng ăn ban đêm, ban ngày ẩn dưới phân, trên sào đậu, ổ đẻ và khe chuồng; chu kỳ đời có thể hoàn thành chỉ trong khoảng 1 tuần; chuồng có thể còn nhiễm tới khoảng 9 tháng sau khi đưa gà đi. Nhiễm nặng làm giảm đẻ, tăng trọng, hiệu quả thức ăn, thiếu máu thậm chí chết. Chẩn đoán: tìm ghẻ trong ổ/khe ban ngày hoặc trên gà ban đêm. Phòng: gà sạch ghẻ, vệ sinh; xử lý phải phủ chỗ ẩn (áp lực cao vào khe), có thể kết hợp bụi trơ (đất tảo silic thực phẩm) khi thông gió tốt và đeo khẩu trang. Chỉ dùng sản phẩm được phép cho gia cầm theo hướng dẫn thú y tại Việt Nam.
Đọc bài →Phân tích bữa máu muỗi bằng barcode DNA (COI): mồi đặc hiệu động vật có xương sống đạt trên 98% mẫu thực địa trong thử của Reeves và cộng sự
Biết muỗi cái vừa hút máu loài nào giúp ước lượng nguy cơ truyền bệnh và thiết kế kiểm soát. Tổng quan của Kent (2009) mô tả các phương pháp phân tử thay thế huyết thanh học cổ điển. Reeves và cộng sự (PLoS Neglected Tropical Diseases, 2018) thiết kế bộ mồi khuếch đại đoạn barcode gen COI của động vật có xương sống mà hạn chế khuếch đại DNA muỗi, không cần PCR lồng hoặc multiplex phức tạp. Trên mẫu bữa máu thực địa chưa biết vật chủ, hơn 98% (60/61) mẫu được định danh tin cậy. Hạn chế: DNA cũ/thoái hóa khó khuếch đại; cần bảo quản lạnh nhanh và đoạn khuếch đại ngắn; vẫn phụ thuộc cơ sở dữ liệu tham chiếu COI. Phân tích bữa máu bổ sung — không thay — giám sát mật độ muỗi và kháng thuốc.
Đọc bài →NIRS (quang phổ gần hồng ngoại) ước lượng tuổi muỗi: Mayagaya đạt khoảng 80% ngoài thực địa — Lambert cho thấy trung bình quần thể mới là chỉ số giám sát can thiệp
Tuổi muỗi quan trọng hơn mật độ thô khi đánh giá biện pháp diệt trưởng thành, vì mầm bệnh cần thời gian ủ ngoại trên muỗi. Mayagaya và cộng sự (2009) dùng NIRS không phá mẫu: dự đoán loài Anopheles gambiae s.l. thực địa khoảng 80% (gần 100% với mẫu lab), phân nhóm tuổi trẻ/già khoảng 80% và ≥ 90% ở hai cực tuổi. Lambert và cộng sự (Scientific Reports, 2018) chỉ ra ước lượng từng con vẫn nhiễu, nhưng nếu giảm thiên lệch thì trung bình tuổi quần thể đủ chính để theo dõi hiệu lực màn/phun — kể cả khi đánh giá kháng pyrethroid. Hạn chế hiện nay: phổ lệch giữa các nghiên cứu, thường phải hiệu chuẩn lại theo quần thể/điều kiện bảo quản; chưa thay hoàn toàn giải phẫu buồng trứng hay PCR loài khi cần độ chắc tuyệt đối trên từng cá thể.
Đọc bài →Thử nghiệm bán thực địa (semi-field) cho sản phẩm xua không gian: WHO PQT yêu cầu 3 nghiên cứu GLP, thường dùng experimental hut và thiết kế Latin square
Sản phẩm xua không gian (spatial emanator) cần bằng chứng hiệu lực gần điều kiện dùng thực trước khi tiền thẩm định. Hướng dẫn WHO PQT/VCP Module 5 (bản v0, 08/2025) yêu cầu ba nghiên cứu bán thực địa ở các vùng địa lý khác nhau, tuân thủ GLP. Phương pháp điển hình là nghiên cứu nhà thử nghiệm (experimental hut) với tình nguyện viên (người ngủ hoặc bắt muỗi đáp — HLC); thiết kế Latin square để xoay người ngủ giữa các nhà, hạn chế nhiễu vị trí và người hấp dẫn. Mẫu thử gồm sản phẩm chưa già và đã già nhân tạo/thực địa; đối chứng âm và dương (sản phẩm đã tiền thẩm định cùng kiểu tác động). Điểm cuối thường gồm ức chế hút máu, ức chế đáp/đậu, bảo vệ cá nhân, knockdown và chết sau 24 giờ; chết đối chứng sau 24 giờ không được vượt 10%. Đây là cầu nối giữa thử lab/free-flight room và đánh giá cộng đồng.
Đọc bài →Sốt Q (Coxiella burnetii): hít bụi từ dê, cừu, bò sinh đẻ — CDC cảnh báo chưa có vắc xin cho người tại Mỹ, tránh sữa sống
Sốt Q do vi khuẩn Coxiella burnetii gây ra. Theo CDC, vi khuẩn có sẵn ở một số dê, cừu, bò và có nhiều trong sản phẩm sinh đẻ (nhau thai, nước ối), phân, nước tiểu và sữa. Người nhiễm chủ yếu khi hít phải bụi bị nhiễm; ve đốt chỉ là đường hiếm. Triệu chứng giống cúm: sốt, rét run, mệt, đau cơ, đau đầu; một số người viêm phổi hoặc viêm gan. Nhiều người nhiễm không bệnh. Chưa có vắc xin sốt Q dùng cho người tại Hoa Kỳ. Phòng bệnh: tránh khu vực sinh đẻ gia súc khi có thể, đeo khẩu trang đạt chuẩn và găng khi xử lý nhau thai hoặc chuồng bụi, không uống sữa sống, rửa tay kỹ.
Đọc bài →Ghẻ Demodex ở chó (demodicosis): cái ghẻ nang lông bình thường — thể khu trú có thể tự khỏi, thể toàn thân cần cạo da sâu và điều trị đủ liệu trình
Demodex canis sống trong nang lông và tuyến bã của chó; số ít là hệ vi sinh da bình thường, lây từ mẹ sang con trong 72 giờ đầu sau sinh, không coi là bệnh lây giữa các chó trưởng thành. Merck Veterinary Manual phân ba thể: khu trú (thường chó dưới 1 tuổi, 1–5 đốm rụng lông, hay tự khỏi), toàn thân khởi phát ở tuổi juvenile (liên quan khiếm khuyết miễn dịch di truyền) và toàn thân ở chó trưởng thành (thường kèm bệnh suy giảm miễn dịch). Chẩn đoán bằng cạo da sâu hoặc nhổ lông. Thể khu trú thường không cần thuốc; thể toàn thân cần điều trị đến khi ít nhất hai lần cạo da âm tính cách nhau một tháng. Isoxazoline đang được ưu tiên; tuyệt đối không dùng corticoid. Chó từng bị thể toàn thân juvenile không nên dùng để nhân giống.
Đọc bài →Muỗi Anopheles không chỉ hút máu: mật hoa và đường thực vật quyết định sống sót, bay xa và tiềm năng truyền sốt rét
Cả muỗi đực lẫn cái đều cần đường từ mật hoa, mật ngoài hoa, quả và dịch cây; máu chỉ cần cho cái đẻ trứng. Tổng quan trên Trends in Parasitology (Barredo và DeGennaro, 2020) nhấn mạnh dinh dưỡng đường định hình tuổi thọ, bay và sinh sản. Thí nghiệm thực địa của Gu và cộng sự (PLoS ONE, 2011) cho thấy nguồn đường thực vật sẵn có ảnh hưởng mạnh tiềm năng truyền sốt rét của Anopheles. Một nghiên cứu 2024 trên An. gambiae và An. coluzzii còn chỉ ra nghịch lý: loài cây muỗi thích đến hút chưa chắc là loài cho đường và sức sống tốt nhất. Hệ quả: quản lý cây quanh nhà, bẫy đường độc (ATSB) và hiểu cảnh quan đường là một phần của kiểm soát sốt rét, không chỉ màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →MALDI-TOF định loại muỗi tại Việt Nam: phổ protein từ chân đạt khoảng 99% trong thử mù — nhưng phải có phổ tham chiếu
MALDI-TOF MS đo chữ ký protein của mẫu rồi so với cơ sở dữ liệu phổ tham chiếu. Nghiên cứu của Huynh và cộng sự (Parasites & Vectors, 2022) tại Viện Sốt rét–Ký sinh trùng–Côn trùng Quy Nhơn bắt 4.215 muỗi ở Tây Nguyên, chọn 1.253 mẫu phân tích: 84% cho phổ chất lượng tốt; trong thử mù 986/997 mẫu (99%) được định loại đúng với điểm log từ 1,708 đến 2,843. Kỹ thuật giúp tách một số thành viên phức hợp khó phân bằng hình thái (ví dụ Anopheles minimus / An. harrisoni). Hạn chế: phải lưu mẫu đúng cách, phải có phổ tham chiếu đã khẳng định bằng hình thái và phân tử, và khoảng 16% mẫu cho phổ kém. MALDI-TOF bổ sung, không thay thế hoàn toàn khoá hình thái khi gặp loài chưa có trong cơ sở dữ liệu.
Đọc bài →Thử nghiệm phòng bay tự do (free-flight room) cho phun không gian: lồng muỗi nhiều độ cao, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³ theo hướng dẫn WHO PQT
Phun không gian (space spray, fogging, ULV) diệt muỗi trưởng thành đang bay hoặc đậu tạm thời; hiệu lực phải đo trong điều kiện kiểm soát trước khi triển khai. Hướng dẫn WHO PQT/VCP về free-flight room (bản v0, 08/2025) mô tả phòng thử nghiệm thông gió được, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³. Đặt nhiều lồng (thường 10 lồng × khoảng 25 muỗi cái nhạy cảm, 2–5 ngày tuổi, chưa hút máu) ở trần, giữa và sàn; phun công thức đã hiệu chuẩn hướng tâm phòng, theo dõi hạ gục và chết sau thời gian tiếp xúc quy định (thường lấy mẫu sau khoảng 60 phút rồi nuôi theo dõi 24 giờ ở 27 ± 2 °C, ẩm 80 ± 10%). Có đối chứng đồng thời; loại bỏ nếu đối chứng chết trên 20%. Đây là bước nối giữa thử ống/nón trong lab và đánh giá thực địa.
Đọc bài →Sốt phát ban do bọ chét chuột (murine typhus): vi khuẩn Rickettsia typhi lây qua phân bọ chét — và là nguyên nhân của 1/3 ca sốt chưa rõ căn nguyên trong một nghiên cứu ở Hà Nội
Theo CDC, sốt phát ban do bọ chét (murine typhus, sốt phát ban địa phương) do vi khuẩn Rickettsia typhi gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét chuột phương Đông Xenopsylla cheopis và bọ chét mèo. Vi khuẩn nằm trong phân bọ chét, bị chà vào vết đốt, vết xước, niêm mạc mắt hoặc hít phải; bệnh không lây từ người sang người. Triệu chứng xuất hiện sau 3–14 ngày: sốt, rét run, đau đầu, đau cơ, buồn nôn, đau bụng, ho; khoảng một nửa người bệnh nổi ban, thường từ ngày thứ 5. Một nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2001–2003 ghi nhận 33,3% bệnh nhân sốt cấp chưa rõ nguyên nhân mắc bệnh này. Không có vắc xin; phòng bệnh bằng kiểm soát chuột, trị bọ chét cho thú cưng và tránh tiếp xúc động vật hoang.
Đọc bài →Ghẻ lợn (Sarcoptes scabiei var. suis): lợn ngứa, lắc đầu, cọ mình, chậm lớn tới 15% — vì sao phải xử lý cả đàn trong cùng một đợt
Ghẻ lợn do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. suis đào hang trong da gây ra và có mặt ở đàn lợn khắp thế giới. Theo Merck Veterinary Manual, bệnh thường vào trại qua lợn giống mang ghẻ, lây nhanh khi tiếp xúc trực tiếp và từ lợn nái sang lợn con, lợn con 4 ngày tuổi đã có thể ngứa; chuồng nhiễm chỉ 24 giờ cũng đủ lây. Tổn thương bắt đầu ở đầu và vành tai rồi lan khắp thân; lợn lắc đầu, cọ mình liên tục. NADIS (Anh) ghi nhận tốc độ lớn giảm tới 15%, nái nhiễm nặng tốn thêm từ 10% thức ăn. Chương trình kiểm soát dựa trên chẩn đoán bằng cạo da, chấm điểm viêm da lúc giết mổ, ELISA; xử lý tất cả lợn trong cùng một đợt, vệ sinh chuồng, loại thải con nhiễm nặng và cách ly lợn mới. Thuốc phải theo bác sĩ thú y và nhãn được phép lưu hành.
Đọc bài →Trứng muỗi vằn chịu khô hàng tháng: “áo giáp” kitin hình thành 11–13 giờ sau khi đẻ, sau 4 tháng vẫn nở gần một nửa — vì sao đổ nước thôi chưa đủ, phải cọ thành dụng cụ
CDC cho biết muỗi vằn Aedes đẻ trứng trên thành trong của dụng cụ chứa nước, ngay trên mặt nước; trứng bám chặt như keo và có thể sống khô tới 8 tháng. Nghiên cứu của Rezende và cộng sự (BMC Developmental Biology, 2008) cho thấy phôi Aedes aegypti có khả năng chịu khô một cách đột ngột vào khoảng 11–13 giờ sau khi đẻ, trùng với lúc hình thành lớp biểu bì thanh mạc (serosal cuticle) có chứa kitin. Thí nghiệm của Brown và cộng sự (J Med Entomol, 2017) trên 7.564 trứng cho thấy tỷ lệ nở giảm khoảng 0,27% mỗi ngày lưu trữ: khoảng 68% ở 56 ngày, 43% ở 118 ngày và vẫn khoảng 16% sau 290–298 ngày. Vì trứng tích luỹ theo mép nước rút và nở loạt khi mưa về, CDC khuyên mỗi tuần đổ và cọ rửa, úp, đậy hoặc bỏ dụng cụ chứa nước.
Đọc bài →AI nhận dạng loài muỗi qua ảnh: mạng nơ-ron tích chập đạt khoảng 97% trên 8–16 loài — nhưng gặp loài “lạ” hay đổi máy chụp thì độ chính xác giảm
Định loại muỗi bằng kính hiển vi đòi hỏi chuyên gia hình thái học ngày càng hiếm. Các nghiên cứu đăng trên Scientific Reports và Parasites & Vectors cho thấy mạng nơ-ron tích chập (CNN) có thể nhận dạng loài muỗi từ ảnh. Nhóm Đại học Quốc gia Incheon (Hàn Quốc, 2020) dùng khoảng 3.600 ảnh của 8 loài, đạt 97,19% khi kết hợp tăng cường dữ liệu và tinh chỉnh mô hình VGG-16; vùng mô hình chú ý trùng với đặc điểm chuyên gia dùng. Nhóm Johns Hopkins và Vectech (2021) với 2.696 mẫu thuộc 67 loài đạt 97,04% trên 16 loài đã biết, nhưng còn khoảng 89% khi phải phát hiện thêm loài lạ. Nghiên cứu Đức năm 2024 cho thấy ảnh cánh cho kết quả tốt hơn ảnh thân, và độ chính xác giảm trung bình 14% khi dùng máy chụp khác với máy huấn luyện.
Đọc bài →Thử nghiệm hiệp đồng PBO trong ống WHO: 400 muỗi, 4 nhóm, ngưỡng 98% — cách biết PBO có “cứu” được hiệu lực pyrethroid ở quần thể muỗi kháng thuốc
PBO (piperonyl butoxide) ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase, giúp pyrethroid diệt lại muỗi kháng thuốc theo cơ chế này; PBO được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO. Quy trình chuẩn (SOP) WHO năm 2022 dùng ống thử WHO với 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, chia 4 nhóm: đối chứng, chỉ PBO, chỉ pyrethroid và PBO + pyrethroid. Muỗi tiếp xúc giấy PBO 4% trong 1 giờ rồi giấy pyrethroid 1 giờ, theo dõi tỷ lệ chết sau 24 giờ ở 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10%. Phục hồi hoàn toàn khi nhóm PBO + pyrethroid chết từ 98%; phục hồi một phần khi dưới 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10%. Loại bỏ thử nghiệm nếu đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10%.
Đọc bài →Bệnh ghẻ (scabies): cái ghẻ Sarcoptes scabiei, ngứa dữ dội về đêm và vì sao phải điều trị cả nhà cùng lúc — theo WHO
WHO: bệnh ghẻ do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. hominis đào hang dưới da gây ra; bất kỳ lúc nào cũng có ít nhất 200 triệu người mắc, và ở vùng nghèo nhiệt đới 5–50% trẻ em bị ghẻ. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc da kề da kéo dài, triệu chứng thường xuất hiện sau 4–6 tuần: ngứa dữ dội, nặng hơn về đêm, đường hang và sẩn ở kẽ ngón tay, cổ tay, thắt lưng. Gãi gây nhiễm khuẩn da, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết, bệnh thận và tim. Điều trị bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống theo chỉ định, phải điều trị lặp lại và điều trị mọi người trong nhà; giặt nóng chăn màn, đồ không giặt được thì cho vào túi kín một tuần.
Đọc bài →Chấy rận trên bò: chấy cắn và chấy hút máu, ngưỡng 10 con mỗi inch vuông da và vì sao phải xử lý lần hai sau 2–3 tuần
Chấy rận bò sống trọn đời trên con vật và chỉ tồn tại vài ngày khi rời khỏi vật chủ. Có hai nhóm: chấy cắn ăn vảy da và chấy hút máu gây thiếu máu, sụt cân, nặng có thể chết. Chấy tăng mạnh vào mùa lạnh, lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, nên đếm chấy trên da và cân nhắc xử lý khi từ 10 con mỗi inch vuông; chấy hút máu đáp ứng tốt với thuốc toàn thân, chấy cắn đáp ứng tốt với thuốc tiếp xúc dạng đổ lưng. Thuốc không diệt trứng nên thường phải xử lý nhắc lại sau khoảng 2–3 tuần, điều trị cả đàn cùng lúc và cách ly bò mới nhập.
Đọc bài →Màn hai hoạt chất chlorfenapyr + pyrethroid: thử nghiệm 84 cụm dân cư ở Tanzania hạ tỷ lệ sốt rét trẻ em từ 45,8% xuống 25,6% nơi muỗi kháng thuốc
Muỗi sốt rét kháng pyrethroid làm giảm hiệu quả màn tẩm thông thường. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm 4 nhánh ở huyện Misungwi, Tanzania (Mosha và cộng sự, The Lancet 2022) so sánh màn chỉ có alpha-cypermethrin với ba loại màn hai hoạt chất. Sau 24 tháng, tỷ lệ nhiễm sốt rét ở trẻ 6 tháng–14 tuổi là 45,8% ở nhóm màn thường, 25,6% ở nhóm màn chlorfenapyr + alpha-cypermethrin (OR hiệu chỉnh 0,45), trong khi màn pyriproxyfen và màn PBO không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Chlorfenapyr tác động lên hô hấp tế bào của muỗi, khác cơ chế thần kinh của pyrethroid. Màn chlorfenapyr cũng tiết kiệm chi phí nhất.
Đọc bài →Điện thoại “nghe” ra loài muỗi: ghi âm tiếng vỗ cánh 200–700 Hz bằng máy 20 USD để lập bản đồ muỗi — nghiên cứu Stanford trên eLife
Mỗi loài muỗi vỗ cánh ở dải tần đặc trưng. Nhóm nghiên cứu Đại học Stanford (Mukundarajan và cộng sự, eLife 2017) chứng minh micro của điện thoại thông thường, kể cả máy gập đời 2006 giá khoảng 20 USD, đủ nhạy để ghi tiếng vỗ cánh muỗi kèm thời gian và vị trí. Họ ghi âm 20 loài muỗi truyền bệnh; tần số vỗ cánh của muỗi cái thường 200–700 Hz. Khi so với thư viện âm thanh, khoảng hai phần ba bản ghi được nhận dạng đúng loài tự động. Tình nguyện viên chỉ cần 15 phút tập huấn đã lập được bản đồ muỗi ở California và một làng ở Madagascar.
Đọc bài →Khảo nghiệm bả diệt gián theo EPA 810.3500: thử nghiệm “có lựa chọn” thức ăn, làm quen 3 ngày, phơi nhiễm 14 ngày và lão hoá bả
Ở Hoa Kỳ, mọi sản phẩm diệt dịch hại y tế công cộng như gián, ve, muỗi phải nộp dữ liệu hiệu lực khi đăng ký. Hướng dẫn thử nghiệm OCSPP 810.3500 “Premises Treatments” bản cuối được EPA ban hành tháng 9/2019, thay bản 1998. Với bả gián, EPA khuyến nghị thử nghiệm có lựa chọn: đặt bả cạnh nguồn thức ăn thay thế để chứng minh bả đủ hấp dẫn; gián làm quen 3 ngày, sau đó phơi nhiễm tới 14 ngày, chỉ tiêu chính là tỷ lệ chết. Nếu nhãn công bố hiệu lực nhiều tháng, bả phải được lão hoá tương ứng ở 25 ± 1 °C, độ ẩm 50–80%. Bản 1998 dùng hộp có lựa chọn với 50 gián Đức, đếm ở ngày 1–21 và hiệu chỉnh bằng công thức Abbott.
Đọc bài →Bệnh Lyme (Borreliosis): vi khuẩn Borrelia do ve Ixodes truyền, vết ban đỏ lan rộng và vì sao gỡ ve sớm quan trọng — theo ECDC
ECDC: bệnh Lyme (Lyme borreliosis) là bệnh nhiễm khuẩn do ve truyền phổ biến nhất ở vùng ôn đới châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á, do một số loài xoắn khuẩn thuộc nhóm Borrelia burgdorferi sensu lato gây ra và truyền qua vết đốt của ve Ixodes nhiễm khuẩn, chủ yếu là ve non và ve trưởng thành. Dấu hiệu sớm điển hình là ban đỏ di chuyển (erythema migrans) lan rộng dần từ chỗ ve đốt, sau 3–30 ngày. Không điều trị, vi khuẩn có thể lan tới khớp, tim, hệ thần kinh; phần lớn ca bệnh điều trị khỏi bằng vài tuần kháng sinh. Chưa có vaccine; phòng bệnh dựa vào tránh ve đốt và gỡ ve sớm vì nguy cơ lây tăng dần theo thời gian ve bám hút máu.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.