Ngành dịch vụ kiểm soát côn trùng
Dành cho người làm nghề kiểm soát côn trùng (PCO): kỹ thuật, quy trình, an toàn, quản lý tính kháng, phát triển nghề nghiệp.
— lượt xem27 bài · mới nhất trước
Thử nghiệm bán thực địa (semi-field) cho sản phẩm xua không gian: WHO PQT yêu cầu 3 nghiên cứu GLP, thường dùng experimental hut và thiết kế Latin square
Sản phẩm xua không gian (spatial emanator) cần bằng chứng hiệu lực gần điều kiện dùng thực trước khi tiền thẩm định. Hướng dẫn WHO PQT/VCP Module 5 (bản v0, 08/2025) yêu cầu ba nghiên cứu bán thực địa ở các vùng địa lý khác nhau, tuân thủ GLP. Phương pháp điển hình là nghiên cứu nhà thử nghiệm (experimental hut) với tình nguyện viên (người ngủ hoặc bắt muỗi đáp — HLC); thiết kế Latin square để xoay người ngủ giữa các nhà, hạn chế nhiễu vị trí và người hấp dẫn. Mẫu thử gồm sản phẩm chưa già và đã già nhân tạo/thực địa; đối chứng âm và dương (sản phẩm đã tiền thẩm định cùng kiểu tác động). Điểm cuối thường gồm ức chế hút máu, ức chế đáp/đậu, bảo vệ cá nhân, knockdown và chết sau 24 giờ; chết đối chứng sau 24 giờ không được vượt 10%. Đây là cầu nối giữa thử lab/free-flight room và đánh giá cộng đồng.
Đọc bài →Thử nghiệm phòng bay tự do (free-flight room) cho phun không gian: lồng muỗi nhiều độ cao, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³ theo hướng dẫn WHO PQT
Phun không gian (space spray, fogging, ULV) diệt muỗi trưởng thành đang bay hoặc đậu tạm thời; hiệu lực phải đo trong điều kiện kiểm soát trước khi triển khai. Hướng dẫn WHO PQT/VCP về free-flight room (bản v0, 08/2025) mô tả phòng thử nghiệm thông gió được, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³. Đặt nhiều lồng (thường 10 lồng × khoảng 25 muỗi cái nhạy cảm, 2–5 ngày tuổi, chưa hút máu) ở trần, giữa và sàn; phun công thức đã hiệu chuẩn hướng tâm phòng, theo dõi hạ gục và chết sau thời gian tiếp xúc quy định (thường lấy mẫu sau khoảng 60 phút rồi nuôi theo dõi 24 giờ ở 27 ± 2 °C, ẩm 80 ± 10%). Có đối chứng đồng thời; loại bỏ nếu đối chứng chết trên 20%. Đây là bước nối giữa thử ống/nón trong lab và đánh giá thực địa.
Đọc bài →Cá bạc (silverfish) gặm sách, giấy dán tường: nhận diện, giảm ẩm, dọn bụi và bịt khe theo UC IPM
Cá bạc và cá lửa là côn trùng không cánh, thân thon có vảy, ba phần phụ dạng đuôi, hoạt động ban đêm. Chúng ăn đồ khô giàu tinh bột: ngũ cốc, bột, đồ ăn thú cưng, giấy có hồ dán, gáy sách, giấy dán tường, hồ vải; hàm yếu nên cạo bề mặt giấy thay vì cắn. Cá bạc ưa chỗ ẩm ấm như nhà tắm, phòng giặt, tầng hầm; cá lửa ưa chỗ rất nóng quanh lò, ống nước nóng. Giám sát bằng bẫy dính hoặc lọ thuỷ tinh dán băng keo bên ngoài; phòng bằng giữ khô ráo, dọn bụi, bịt khe quanh ống, sửa rò rỉ, dùng máy hút ẩm, quạt thông gió, cất đồ khô trong hộp kín. UC IPM: nhiễm nhẹ không cần dùng thuốc.
Đọc bài →Bọ thảm và ngài quần áo: “thủ phạm” làm thủng len, lụa — hút bụi, giặt nóng, cất kín theo UC IPM
UC IPM: bọ thảm (họ Dermestidae) và ngài quần áo là côn trùng hại vải trong nhà, kho, bảo tàng. Chỉ sâu non gây hại: chúng ăn len, lụa, da, lông thú, lông vũ, lông thú cưng; không ăn sợi tổng hợp. Bọ thảm trưởng thành ăn phấn hoa, hay bay vào nhà qua cửa sổ hoặc theo hoa cắt cành; ngài quần áo bay yếu, ở gần đồ bị hại. Cách xử lý: hút bụi kỹ khe, góc, gầm đồ; giặt nóng hoặc giặt khô; vứt đồ nhiễm nặng; cất đồ sạch trong hộp kín; xử lý đồ bằng ngăn đá hoặc nhiệt nếu chất liệu chịu được; dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM khuyên không xịt thuốc lên quần áo, chăn gối.
Đọc bài →Kiến vào bếp: lau vệt mùi, bịt khe, dùng bả chậm — IPM theo UC IPM & EPA
UC IPM: phần lớn kiến sống ngoài trời, nên trọng tâm là chặn kiến vào nhà. Lau vệt kiến bằng nước xà phòng để xoá vệt mùi, bịt khe bằng keo trám, cất thực phẩm trong hộp kín, sửa vòi rò. Phun trong nhà không ngăn được kiến mới vào; bả chậm do kiến thợ mang về tổ mới diệt được cả đàn, thường sau 5–10 ngày. EPA: phòng trước, bả là tuyến hoá chất đầu tiên, để xa trẻ em và thú nuôi.
Đọc bài →Máng xối và nước đọng quanh nhà: IPM chống muỗi theo EPA & CDC
EPA và CDC đặt loại bỏ nước đọng làm nền IPM chống muỗi quanh nhà: máng xối, xô, lốp, bạt, khay cây, bể chim… EPA: đổ/thay nước bể chim, đài phun, khay cây ít nhất mỗi tuần; giữ nước hồ bơi tuần hoàn. CDC: mỗi tuần đổ–cọ–úp–đậy vật chứa. Không thay bằng một bình xịt trưởng thành.
Đọc bài →WHO intensity bioassay: đo cường độ kháng ở 5× và 10× nồng độ phân biệt
Sau khi phát hiện kháng ở nồng độ phân biệt (discriminating concentration, DC), WHO hướng dẫn thử cường độ (intensity) ở 5× DC rồi 10× DC nếu cần. Diễn giải thường dùng: chết 98–100% ở 5× = kháng cường độ thấp; dưới 98% ở 5× → thử 10×; 98–100% ở 10× = trung bình; dưới 98% ở 10× = cao — gợi ý nguy cơ thất bại vận hành và cần quản lý kháng. Khác chai CDC bottle cơ bản chỉ sàng ở một nồng độ chẩn đoán.
Đọc bài →Rệp giường: nhiệt 49°C và thuốc trong IPM — EPA không chọn một mình
EPA: kiểm soát rệp giường cần thời gian và kiên nhẫn; IPM kết hợp nhiều biện pháp, kể cả dùng thuốc có chừng mực. Sấy quần áo/ga ở nhiệt cao khoảng 30 phút; đốt nóng đồ hoặc phòng tới ít nhất 120°F (~49°C) trong 90 phút để diệt cả trứng. Nhiệt không để lại dư lượng nên phải ngăn tái nhiễm. Thuốc chỉ là một phần kế hoạch; chọn sản phẩm đăng ký EPA ghi nhãn rệp giường.
Đọc bài →Experimental hut: semi-field WHO đánh giá màn ITN ngoài lab nón và ống
Experimental hut trial (EHT) là bioassay “gần thực địa”: tình nguyện viên ngủ trong nhà thí nghiệm bắt được muỗi vào–ra. WHO PQT dùng EHT trong đánh giá hiệu quả côn trùng học của ITN/IRS. Chỉ số chính thường gồm chết (mortality, thường 24 giờ) và ức chế hút máu (blood-feeding inhibition); thêm deterrence và exophily. Tổng quan PMC: hut kiểu Đông/Tây Phi khác nhau; kháng pyrethroid làm giảm chết và deterrence. Không suy hiệu quả cộng đồng chỉ từ một đêm hut.
Đọc bài →Nón WHO trên màn: wash resistance và regeneration theo hướng dẫn PQT 2024
Hướng dẫn WHO PQT/VCP (11/2024): cone test khảo sát hoạt tính sinh học bề mặt màn trong lab. 5 muỗi/nón; phơi chuẩn 3 phút; KD60 sau 60 phút; chết M24 sau 24 giờ giữ ở 27±2°C, ẩm 80±20%. Dùng trong nghiên cứu regeneration và wash resistance — không suy ra hiệu quả thực địa chỉ từ nón.
Đọc bài →Chuột trong nhà: bịt lỗ, cắt thức ăn — EPA khuyên làm trước khi đặt bẫy
EPA nhắc có thể không thấy chuột trừ khi mật độ cao. Dấu hiệu: phân, tổ, bao bì bị cắn, lỗ trên tường–sàn, mùi. Phòng bằng bịt lỗ (có thể dùng len thép), dọn chỗ làm tổ, cắt thức ăn–nước, đậy rác kín.
Đọc bài →Thử nghiệm chai CDC: đọc kháng hoá chất theo thời gian chẩn đoán
CDC bottle bioassay tráng chai bằng liều chẩn đoán, cho muỗi vào và quan sát trong 2 giờ. Kháng dựa trên tỷ lệ chết tại thời gian chẩn đoán: 98–100% nhạy, 90–97% đang hình thành kháng, dưới 90% là kháng.
Đọc bài →Gián trong nhà và hen suyễn: CDC khuyên đừng xịt sương mù
CDC xếp gián vào nhóm yếu tố kích hoạt cơn hen ở nơi có thức ăn và vụn bánh. Cách làm: cắt nước–thức ăn, hộp kín, đậy rác, hút bụi, trám khe — và tránh bình xịt, máy phun sương vì có thể gây cơn hen.
Đọc bài →Thử nghiệm ống WHO: đọc độ nhạy của muỗi với giấy tẩm
SOP 2022 của WHO đo tỷ lệ chết 24 giờ sau khi muỗi cái phơi 1 giờ với nồng độ phân biệt trên giấy lọc. Ống xanh là ống giữ, vàng là đối chứng, đỏ là phơi nhiễm. Hoá chất không ổn định trên giấy thì chuyển sang phép thử chai.
Đọc bài →Rệp giường khi đi khách sạn: checklist EPA trước khi ngủ
EPA khuyên kiểm tra phòng, nệm, đầu giường và giá hành lý trước khi ngủ; để vali trên giá thay vì giường/sàn; về nhà thì giặt và sấy nóng, cất vali xa phòng ngủ.
Đọc bài →Bẫy dính (sticky trap): "đôi mắt" giám sát gián trong IPM
UF/IFAS gọi sticky trap là “đôi mắt” làm việc 24/7 trong nhà: đánh số, ghi ngày, vẽ bản đồ, đọc xu hướng. EPA đặt giám sát–nhận diện trước khi dùng hoá chất; với gián Đức ưu tiên bả và IGR hơn phun diện rộng.
Đọc bài →Thử nghiệm đường hầm WHO (tunnel test) cho màn tẩm hoá chất
WHO PQT/VCP mô tả tunnel test là bioassay phòng lab với muỗi bay tự do qua mảnh màn có lỗ tới mồi, đo tử vong và ức chế hút máu sau phơi 12–15 giờ. Bổ trợ cone bioassay — dành cho cán bộ chuyên môn.
Đọc bài →Kiến thợ mộc (Camponotus): đống mùn cưa trong nhà khác mối thế nào?
Kiến thợ mộc không ăn gỗ như mối mà đào đường hầm trong gỗ ẩm, đẩy mùn cưa ra ngoài. Phân biệt với mối theo EPA, nhận dấu hiệu frass theo hướng dẫn khuyến nông, và checklist xử lý ẩm trước khi nghĩ đến hoá chất.
Đọc bài →Thử nghiệm diệt ấu trùng muỗi (larvicide bioassay) theo hướng dẫn WHO
Larvicide bioassay chuẩn hoá cách đo nồng độ gây chết 50% và 90% ấu trùng (LC50, LC90) trong phòng thí nghiệm trước khi sang thử nghiệm thực địa. Tóm tắt pha thử, tuổi ấu trùng, đối chứng và hiệu chỉnh Abbott — dành cho cán bộ chuyên môn.
Đọc bài →Mối cánh mùa mưa: phân biệt với kiến cánh và việc cần làm ngay
Thấy cánh côn trùng rụng dưới đèn chưa chắc đã là kiến. EPA hướng dẫn phân biệt mối cánh và kiến cánh bằng râu, eo và chiều dài cánh — kèm checklist phòng mối cho nhà ở.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.