Công nghệ & sáng tạo
Bẫy thông minh, cảm biến, trí tuệ nhân tạo, kỹ thuật sinh học và các phương pháp kiểm soát mới.
— lượt xem25 bài · mới nhất trước
NIRS (quang phổ gần hồng ngoại) ước lượng tuổi muỗi: Mayagaya đạt khoảng 80% ngoài thực địa — Lambert cho thấy trung bình quần thể mới là chỉ số giám sát can thiệp
Tuổi muỗi quan trọng hơn mật độ thô khi đánh giá biện pháp diệt trưởng thành, vì mầm bệnh cần thời gian ủ ngoại trên muỗi. Mayagaya và cộng sự (2009) dùng NIRS không phá mẫu: dự đoán loài Anopheles gambiae s.l. thực địa khoảng 80% (gần 100% với mẫu lab), phân nhóm tuổi trẻ/già khoảng 80% và ≥ 90% ở hai cực tuổi. Lambert và cộng sự (Scientific Reports, 2018) chỉ ra ước lượng từng con vẫn nhiễu, nhưng nếu giảm thiên lệch thì trung bình tuổi quần thể đủ chính để theo dõi hiệu lực màn/phun — kể cả khi đánh giá kháng pyrethroid. Hạn chế hiện nay: phổ lệch giữa các nghiên cứu, thường phải hiệu chuẩn lại theo quần thể/điều kiện bảo quản; chưa thay hoàn toàn giải phẫu buồng trứng hay PCR loài khi cần độ chắc tuyệt đối trên từng cá thể.
Đọc bài →MALDI-TOF định loại muỗi tại Việt Nam: phổ protein từ chân đạt khoảng 99% trong thử mù — nhưng phải có phổ tham chiếu
MALDI-TOF MS đo chữ ký protein của mẫu rồi so với cơ sở dữ liệu phổ tham chiếu. Nghiên cứu của Huynh và cộng sự (Parasites & Vectors, 2022) tại Viện Sốt rét–Ký sinh trùng–Côn trùng Quy Nhơn bắt 4.215 muỗi ở Tây Nguyên, chọn 1.253 mẫu phân tích: 84% cho phổ chất lượng tốt; trong thử mù 986/997 mẫu (99%) được định loại đúng với điểm log từ 1,708 đến 2,843. Kỹ thuật giúp tách một số thành viên phức hợp khó phân bằng hình thái (ví dụ Anopheles minimus / An. harrisoni). Hạn chế: phải lưu mẫu đúng cách, phải có phổ tham chiếu đã khẳng định bằng hình thái và phân tử, và khoảng 16% mẫu cho phổ kém. MALDI-TOF bổ sung, không thay thế hoàn toàn khoá hình thái khi gặp loài chưa có trong cơ sở dữ liệu.
Đọc bài →AI nhận dạng loài muỗi qua ảnh: mạng nơ-ron tích chập đạt khoảng 97% trên 8–16 loài — nhưng gặp loài “lạ” hay đổi máy chụp thì độ chính xác giảm
Định loại muỗi bằng kính hiển vi đòi hỏi chuyên gia hình thái học ngày càng hiếm. Các nghiên cứu đăng trên Scientific Reports và Parasites & Vectors cho thấy mạng nơ-ron tích chập (CNN) có thể nhận dạng loài muỗi từ ảnh. Nhóm Đại học Quốc gia Incheon (Hàn Quốc, 2020) dùng khoảng 3.600 ảnh của 8 loài, đạt 97,19% khi kết hợp tăng cường dữ liệu và tinh chỉnh mô hình VGG-16; vùng mô hình chú ý trùng với đặc điểm chuyên gia dùng. Nhóm Johns Hopkins và Vectech (2021) với 2.696 mẫu thuộc 67 loài đạt 97,04% trên 16 loài đã biết, nhưng còn khoảng 89% khi phải phát hiện thêm loài lạ. Nghiên cứu Đức năm 2024 cho thấy ảnh cánh cho kết quả tốt hơn ảnh thân, và độ chính xác giảm trung bình 14% khi dùng máy chụp khác với máy huấn luyện.
Đọc bài →Điện thoại “nghe” ra loài muỗi: ghi âm tiếng vỗ cánh 200–700 Hz bằng máy 20 USD để lập bản đồ muỗi — nghiên cứu Stanford trên eLife
Mỗi loài muỗi vỗ cánh ở dải tần đặc trưng. Nhóm nghiên cứu Đại học Stanford (Mukundarajan và cộng sự, eLife 2017) chứng minh micro của điện thoại thông thường, kể cả máy gập đời 2006 giá khoảng 20 USD, đủ nhạy để ghi tiếng vỗ cánh muỗi kèm thời gian và vị trí. Họ ghi âm 20 loài muỗi truyền bệnh; tần số vỗ cánh của muỗi cái thường 200–700 Hz. Khi so với thư viện âm thanh, khoảng hai phần ba bản ghi được nhận dạng đúng loài tự động. Tình nguyện viên chỉ cần 15 phút tập huấn đã lập được bản đồ muỗi ở California và một làng ở Madagascar.
Đọc bài →Muỗi tìm ra người bằng cách nào? CO₂ hơi thở, mùi da, hình ảnh và nhiệt — điều các thí nghiệm đột biến gen Gr3 và orco cho thấy
Để sinh sản, muỗi cái Aedes aegypti phải tìm được người để hút máu. Tổng quan của Cardé (2015) cho thấy muỗi tích hợp nhiều tín hiệu: CO₂ trong hơi thở, rất nhiều mùi da, hình ảnh và nhiệt của vật chủ, và ở cự ly gần là độ ẩm. Thí nghiệm của McMeniman và cộng sự (2014) gây đột biến gen Gr3 — một tiểu đơn vị thụ thể CO₂ — khiến muỗi mất phản ứng với CO₂ và cả phản ứng do CO₂ kích hoạt với nhiệt và axit lactic, nhưng sức hút với người thật trong môi trường bán thực địa chỉ giảm nhẹ. DeGennaro và cộng sự (2013) cho thấy muỗi đột biến orco mất ưu tiên mạnh với người khi có CO₂. Kết luận: không có “một tín hiệu duy nhất” — đó là lý do phòng muỗi cần kết hợp nhiều lớp.
Đọc bài →Để muỗi tự mang thuốc tới ổ bọ gậy: “trạm phát tán” pyriproxyfen phủ 94–100% ổ đẻ trong thử nghiệm ở Peru và Brazil
Khó nhất trong diệt bọ gậy Aedes là phủ được hết các ổ nước nhỏ, kín đáo. Một chiến lược mới lợi dụng chính hành vi của muỗi cái: đặt “trạm phát tán” có bụi pyriproxyfen — chất tương tự hormone trẻ (JHA) ngăn bọ gậy nở thành muỗi — ở nơi muỗi nghỉ; muỗi dính hạt thuốc rồi mang tới chỗ đẻ trứng. Ở Iquitos (Peru), Devine và cộng sự (2009) chỉ cần đặt trạm ở 3–5% diện tích chỗ nghỉ đã phủ gần như toàn bộ ổ nước theo dõi, 95–100% lứa bọ gậy chết vượt mức đối chứng, muỗi trưởng thành nở ra giảm 42–98%. Ở Manacapuru (Brazil), Abad-Franch và cộng sự (2015) dùng 100 trạm phủ tới 100% hộ và 94,3% ổ theo dõi, số muỗi nở giảm hơn 10 lần. Đây vẫn là kết quả thử nghiệm.
Đọc bài →Drone săn ổ bọ gậy: lập bản đồ ruộng lúa ở Zanzibar và phun Bti ở Rwanda giảm 95% mật độ bọ gậy Anopheles
Ruộng lúa nước là nơi sinh sản lớn của muỗi Anopheles truyền sốt rét, nhưng tìm và xử lý từng vũng nước bằng tay rất tốn công. Ở Zanzibar (Tanzania), nhóm của Hardy (2017) dùng drone giá dưới 1 000 USD, mỗi điểm bay dưới 30 phút, tạo ảnh độ phân giải 7 cm để lập bản đồ nơi có nước. Ở ruộng lúa ven Kigali (Rwanda), thử nghiệm không ngẫu nhiên của Munyakanage và cộng sự (2024) dùng drone lập bản đồ và phun chế phẩm vi sinh Bti hai tuần một lần trong 10 tháng: mật độ bọ gậy Anopheles giảm 95,3%, muỗi An. gambiae trưởng thành giảm 80%, số ca sốt rét giảm có ý nghĩa so với vùng đối chứng. WHO lưu ý quản lý nguồn ấu trùng là biện pháp bổ sung, không thay thế màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →Bệnh ngủ châu Phi: ruồi xê xê, “tấm bẫy tí hon” và nghiên cứu cắt giảm hơn 90% ruồi ở Uganda
WHO: bệnh ngủ châu Phi (HAT) do trùng roi Trypanosoma brucei, lây qua ruồi xê xê (Glossina) ở châu Phi cận Sahara. Thể gambiense chiếm 92% số ca, diễn tiến mạn; thể rhodesiense chiếm 8%, cấp tính. Sau đỉnh gần 40 000 ca báo cáo năm 1998, số ca giảm xuống dưới 1000 từ năm 2018. Một thử nghiệm thực địa ở bắc Uganda (Tirados 2015) dùng “tiny targets” — tấm vải xanh lam 25×25 cm ghép lưới tẩm thuốc — đặt khoảng 20 tấm mỗi km bờ sông trên diện tích 500 km²: sau 12 tháng mật độ ruồi giảm hơn 90%, trong khi mô hình cho thấy giảm 72% đã đủ chặn lây truyền.
Đọc bài →Ống mái hiên (eave tube): biến ngôi nhà thành “bẫy” muỗi sốt rét — kết quả thử nghiệm ở Côte d’Ivoire
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua mái hiên — khe hở giữa mái và tường. Công nghệ “ống mái hiên” bịt kín mái hiên, gắn các ống nhựa có tấm lưới tẩm thuốc, lắp lưới cửa sổ và trám khe: muỗi theo mùi người bay vào ống, không vào được nhà mà chạm thuốc. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm ở 40 làng miền trung Côte d’Ivoire (2016–2019), mọi hộ đều có màn mới: nhóm có lưới cửa và ống mái hiên có 1,43 ca sốt rét/trẻ/năm so với 2,29 ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 0,62), mật độ muỗi trong nhà giảm rõ, không có biến cố nghiêm trọng. Tác giả cho rằng cần thêm thử nghiệm để khẳng định.
Đọc bài →Bả đường hấp dẫn (ATSB): ý tưởng “mồi ngọt” diệt muỗi và bài học từ ba thử nghiệm pha III
ATSB là trạm bả treo ngoài tường nhà, chứa siro trái cây trộn chất diệt côn trùng, dụ muỗi đang tìm đường ăn rồi chết — nhắm vào muỗi đốt ngoài trời mà màn và phun tồn lưu khó với tới. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm pha III ở Zambia, Kenya và Mali (2021–2024) đều không cho thấy giảm có ý nghĩa thống kê số ca sốt rét ở trẻ hay tỷ lệ nhiễm. Ở Mali, các cụm có trên 80% trạm còn tốt giảm 26% ca mắc — gợi ý độ phủ và bảo trì là then chốt. Bài không nêu tên sản phẩm hay hoạt chất.
Đọc bài →Bti: vi khuẩn đất diệt bọ gậy — công cụ sinh học chỉ nhắm ấu trùng muỗi theo EPA
EPA: Bti (Bacillus thuringiensis subsp. israelensis) là vi khuẩn tự nhiên trong đất; bào tử sinh độc tố chỉ tác động ấu trùng muỗi, ruồi đen và muỗi nấm. EPA đã đăng ký 5 chủng Bti trong 48 sản phẩm; Bti không độc với người, được phép dùng trong canh tác hữu cơ, độc tính với ong mật rất thấp và chưa ghi nhận kháng khi dùng làm thuốc diệt ấu trùng. Ấu trùng ăn phải vi khuẩn sẽ khó tiêu hoá rồi chết đói. Bti bổ sung, không thay việc loại bỏ nước đọng. Bài không nêu tên thương mại hay liều.
Đọc bài →Muỗi biến đổi gen và gene drive: lộ trình thử nghiệm 4 pha theo khung WHO 2021
Khung hướng dẫn WHO (2021, ấn bản 2) đặt chuẩn thử nghiệm muỗi biến đổi gen (GMM): hai chiến lược ức chế quần thể hoặc thay thế quần thể; hai kiểu tự giới hạn hoặc tự duy trì (gene drive). Lộ trình 4 pha: phòng thí nghiệm → thử có giới hạn (lồng lớn ngoài trời, cách ly sinh thái) → thả mở theo từng bước → theo dõi sau triển khai. Chuyển pha phải đạt tiêu chí hiệu quả, an toàn, phê duyệt pháp lý–đạo đức và được xã hội chấp nhận.
Đọc bài →Spatial emanator (xua không gian): WHO khuyến cáo bổ sung ITN chống sốt rét
WHO (13/08/2025): khuyến cáo có điều kiện dùng spatial emanator (còn gọi spatial repellent) trong nhà cùng ITN để phòng sốt rét. Thiết bị phát hoạt chất vào không khí để diệt, xua muỗi vào nhà và làm muỗi khó tìm–đốt người; hữu ích khi người chưa nằm dưới màn ban ngày. Bằng chứng mức chắc chắn trung bình từ 5 nghiên cứu. Không thay ITN/IRS.
Đọc bài →Resting trap CDC: thu muỗi trưởng thành đang nghỉ ở chỗ mát
CDC toolkit: resting trap nhắm Anopheles, Culex và Culiseta ở giai đoạn cái trưởng thành đang nghỉ. Đặt bẫy chỗ mát, bóng râm; thu sớm buổi sáng; không để nắng gắt lâu. Khác light trap (CO₂, treo ~1,5 m, tối→sáng) và gravid trap (Culex sắp đẻ, ngâm cỏ 5 ngày).
Đọc bài →Bẫy gravid CDC: thu Culex cái sắp đẻ bằng nước ngâm cỏ khô
CDC phân biệt gravid trap với AGO, light trap và ovicup. Gravid trap nhắm Culex spp. ở giai đoạn cái sắp đẻ (gravid). Mẹo CDC: ngâm cỏ khô (hay) trong nước 5 ngày trước khi dùng làm chất hấp dẫn; rút nước những ngày không đặt bẫy. Bổ sung cho AGO (Aedes/Culex, để lâu hơn) và bẫy đèn (cái tìm máu).
Đọc bài →Bẫy đèn CDC (light trap): thu muỗi trưởng thành theo toolkit giám sát
CDC mô tả CDC light trap nhắm nhiều giống muỗi (Aedes, Anopheles, Culex…) ở giai đoạn trưởng thành. Treo trên cây khoảng 5 feet (~1,5 m); đá khô phóng CO₂ thu hút cái tìm vật chủ; hiệu quả nhất khi đặt lúc chạng vạng và thu sau bình minh hôm sau.
Đọc bài →Bẫy AGO (autocidal gravid ovitrap): thu muỗi cái sắp đẻ theo CDC
Trong bộ công cụ giám sát, CDC mô tả autocidal gravid ovitrap dùng gói cỏ khô và 8–10 lít nước để thu hút muỗi cái sắp đẻ (Aedes aegypti, Ae. albopictus, Culex quinquefasciatus). Có thể để tới khoảng 2 tháng mà không cần kiểm tra liên tục.
Đọc bài →Spatial emanator: WHO khuyến cáo bổ sung cho màn tẩm hoá chất
Ngày 13/8/2025 WHO khuyến cáo có điều kiện dùng spatial emanator trong nhà, cùng với màn tẩm, để phòng sốt rét. Hai sản phẩm chứa transfluthrin đã được tiền kiểm. WHO nêu rõ còn thiếu bằng chứng khi dùng một mình, ngoài trời và trong tình huống khẩn cấp.
Đọc bài →Bẫy BG-Sentinel: giám sát muỗi Aedes trưởng thành
CDC liệt kê BG-Sentinel trong bộ công cụ giám sát muỗi: nhắm Aedes và một số loài khác ở giai đoạn trưởng thành, dùng mồi hấp dẫn (octenol, mùi người, CO₂…). Bổ trợ cho ovitrap đếm trứng — không thay thế diệt ổ nước quanh nhà.
Đọc bài →Bẫy dính (sticky trap): "đôi mắt" giám sát gián trong IPM
UF/IFAS gọi sticky trap là “đôi mắt” làm việc 24/7 trong nhà: đánh số, ghi ngày, vẽ bản đồ, đọc xu hướng. EPA đặt giám sát–nhận diện trước khi dùng hoá chất; với gián Đức ưu tiên bả và IGR hơn phun diện rộng.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.