Y tế công cộng
Bệnh truyền qua côn trùng ở người: sốt xuất huyết, sốt rét, Zika, Chikungunya, viêm não Nhật Bản, bệnh đường ruột liên quan đến ruồi… — tác nhân, cơ chế lây và phòng chống.
— lượt xem92 bài · mới nhất trước
Bệnh do mèo cào (Bartonella henselae): bọ chét mèo lây sang mèo — rửa vết thương, phòng bọ chét, CDC không khuyên cắt móng để phòng bệnh
Bệnh do mèo cào (cat scratch disease) do vi khuẩn Bartonella henselae. Theo CDC, người thường nhiễm sau khi bị mèo (đặc biệt mèo con hoặc mèo hoang) cào; vết cào có thể bị nhiễm phân bọ chét. Mèo nhiễm chủ yếu qua vết đốt bọ chét; nhiều mèo mang vi khuẩn trong máu mà vẫn trông khỏe — một số nghiên cứu ghi nhận tới khoảng 1/3 mèo khỏe có vi khuẩn trong máu, nhất là mèo con. Triệu chứng thường gặp: sốt nhẹ, sẩn/mụn mủ tại chỗ cào, hạch sưng đau sau 1–3 tuần. Hầu hết ca tự khỏi; người suy giảm miễn dịch dễ nặng hơn. Phòng: tránh cào/cắn, rửa tay sau khi chơi với mèo, rửa vết thương bằng xà phòng và nước, hỏi bác sĩ thú y về sản phẩm phòng bọ chét (không dùng sản phẩm có permethrin trên mèo), giữ mèo trong nhà.
Đọc bài →Phân tích bữa máu muỗi bằng barcode DNA (COI): mồi đặc hiệu động vật có xương sống đạt trên 98% mẫu thực địa trong thử của Reeves và cộng sự
Biết muỗi cái vừa hút máu loài nào giúp ước lượng nguy cơ truyền bệnh và thiết kế kiểm soát. Tổng quan của Kent (2009) mô tả các phương pháp phân tử thay thế huyết thanh học cổ điển. Reeves và cộng sự (PLoS Neglected Tropical Diseases, 2018) thiết kế bộ mồi khuếch đại đoạn barcode gen COI của động vật có xương sống mà hạn chế khuếch đại DNA muỗi, không cần PCR lồng hoặc multiplex phức tạp. Trên mẫu bữa máu thực địa chưa biết vật chủ, hơn 98% (60/61) mẫu được định danh tin cậy. Hạn chế: DNA cũ/thoái hóa khó khuếch đại; cần bảo quản lạnh nhanh và đoạn khuếch đại ngắn; vẫn phụ thuộc cơ sở dữ liệu tham chiếu COI. Phân tích bữa máu bổ sung — không thay — giám sát mật độ muỗi và kháng thuốc.
Đọc bài →Sốt Q (Coxiella burnetii): hít bụi từ dê, cừu, bò sinh đẻ — CDC cảnh báo chưa có vắc xin cho người tại Mỹ, tránh sữa sống
Sốt Q do vi khuẩn Coxiella burnetii gây ra. Theo CDC, vi khuẩn có sẵn ở một số dê, cừu, bò và có nhiều trong sản phẩm sinh đẻ (nhau thai, nước ối), phân, nước tiểu và sữa. Người nhiễm chủ yếu khi hít phải bụi bị nhiễm; ve đốt chỉ là đường hiếm. Triệu chứng giống cúm: sốt, rét run, mệt, đau cơ, đau đầu; một số người viêm phổi hoặc viêm gan. Nhiều người nhiễm không bệnh. Chưa có vắc xin sốt Q dùng cho người tại Hoa Kỳ. Phòng bệnh: tránh khu vực sinh đẻ gia súc khi có thể, đeo khẩu trang đạt chuẩn và găng khi xử lý nhau thai hoặc chuồng bụi, không uống sữa sống, rửa tay kỹ.
Đọc bài →Muỗi Anopheles không chỉ hút máu: mật hoa và đường thực vật quyết định sống sót, bay xa và tiềm năng truyền sốt rét
Cả muỗi đực lẫn cái đều cần đường từ mật hoa, mật ngoài hoa, quả và dịch cây; máu chỉ cần cho cái đẻ trứng. Tổng quan trên Trends in Parasitology (Barredo và DeGennaro, 2020) nhấn mạnh dinh dưỡng đường định hình tuổi thọ, bay và sinh sản. Thí nghiệm thực địa của Gu và cộng sự (PLoS ONE, 2011) cho thấy nguồn đường thực vật sẵn có ảnh hưởng mạnh tiềm năng truyền sốt rét của Anopheles. Một nghiên cứu 2024 trên An. gambiae và An. coluzzii còn chỉ ra nghịch lý: loài cây muỗi thích đến hút chưa chắc là loài cho đường và sức sống tốt nhất. Hệ quả: quản lý cây quanh nhà, bẫy đường độc (ATSB) và hiểu cảnh quan đường là một phần của kiểm soát sốt rét, không chỉ màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →Côn trùng chui vào tai: thám tử nhí không ngoáy tay, không chọc tăm bông — ngồi yên và báo ngay người lớn
Khi chơi ngoài trời, đôi khi côn trùng bay hoặc bò vào tai. Nó có thể kêu vo vo, cựa quậy làm bé sợ và đau. Quy tắc của thám tử nhí: không ngoáy ngón tay vào tai vì côn trùng có thể đốt, không chọc tăm bông, que, kẹp vì sẽ đẩy nó vào sâu và làm hại màng nhĩ, ngồi yên và báo người lớn ngay. Theo MedlinePlus và Bệnh viện Nhi Philadelphia (CHOP), người lớn có thể nghiêng đầu bé cho bên tai bị côn trùng hướng lên chờ nó tự ra, hoặc nghiêng và lắc nhẹ đầu (không đánh vào đầu). Chỉ nhỏ dầu khi trẻ không đặt ống thông nhĩ, không có bệnh tai. Kể cả khi côn trùng đã ra vẫn nên cho bé đi khám.
Đọc bài →Sốt phát ban do bọ chét chuột (murine typhus): vi khuẩn Rickettsia typhi lây qua phân bọ chét — và là nguyên nhân của 1/3 ca sốt chưa rõ căn nguyên trong một nghiên cứu ở Hà Nội
Theo CDC, sốt phát ban do bọ chét (murine typhus, sốt phát ban địa phương) do vi khuẩn Rickettsia typhi gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét chuột phương Đông Xenopsylla cheopis và bọ chét mèo. Vi khuẩn nằm trong phân bọ chét, bị chà vào vết đốt, vết xước, niêm mạc mắt hoặc hít phải; bệnh không lây từ người sang người. Triệu chứng xuất hiện sau 3–14 ngày: sốt, rét run, đau đầu, đau cơ, buồn nôn, đau bụng, ho; khoảng một nửa người bệnh nổi ban, thường từ ngày thứ 5. Một nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2001–2003 ghi nhận 33,3% bệnh nhân sốt cấp chưa rõ nguyên nhân mắc bệnh này. Không có vắc xin; phòng bệnh bằng kiểm soát chuột, trị bọ chét cho thú cưng và tránh tiếp xúc động vật hoang.
Đọc bài →Trứng muỗi vằn chịu khô hàng tháng: “áo giáp” kitin hình thành 11–13 giờ sau khi đẻ, sau 4 tháng vẫn nở gần một nửa — vì sao đổ nước thôi chưa đủ, phải cọ thành dụng cụ
CDC cho biết muỗi vằn Aedes đẻ trứng trên thành trong của dụng cụ chứa nước, ngay trên mặt nước; trứng bám chặt như keo và có thể sống khô tới 8 tháng. Nghiên cứu của Rezende và cộng sự (BMC Developmental Biology, 2008) cho thấy phôi Aedes aegypti có khả năng chịu khô một cách đột ngột vào khoảng 11–13 giờ sau khi đẻ, trùng với lúc hình thành lớp biểu bì thanh mạc (serosal cuticle) có chứa kitin. Thí nghiệm của Brown và cộng sự (J Med Entomol, 2017) trên 7.564 trứng cho thấy tỷ lệ nở giảm khoảng 0,27% mỗi ngày lưu trữ: khoảng 68% ở 56 ngày, 43% ở 118 ngày và vẫn khoảng 16% sau 290–298 ngày. Vì trứng tích luỹ theo mép nước rút và nở loạt khi mưa về, CDC khuyên mỗi tuần đổ và cọ rửa, úp, đậy hoặc bỏ dụng cụ chứa nước.
Đọc bài →Thử nghiệm hiệp đồng PBO trong ống WHO: 400 muỗi, 4 nhóm, ngưỡng 98% — cách biết PBO có “cứu” được hiệu lực pyrethroid ở quần thể muỗi kháng thuốc
PBO (piperonyl butoxide) ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase, giúp pyrethroid diệt lại muỗi kháng thuốc theo cơ chế này; PBO được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO. Quy trình chuẩn (SOP) WHO năm 2022 dùng ống thử WHO với 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, chia 4 nhóm: đối chứng, chỉ PBO, chỉ pyrethroid và PBO + pyrethroid. Muỗi tiếp xúc giấy PBO 4% trong 1 giờ rồi giấy pyrethroid 1 giờ, theo dõi tỷ lệ chết sau 24 giờ ở 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10%. Phục hồi hoàn toàn khi nhóm PBO + pyrethroid chết từ 98%; phục hồi một phần khi dưới 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10%. Loại bỏ thử nghiệm nếu đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10%.
Đọc bài →Gặp bọ cạp: thám tử nhí không thò tay vào khe đá, khúc gỗ — lỡ bị chích thì rửa xà phòng, chườm đá và báo người lớn
Bọ cạp săn mồi ban đêm, ban ngày trốn dưới đá, khúc gỗ, sàn nhà và trong khe. Phần lớn vết chích chỉ gây đau, rát, tê tại chỗ, nhưng trẻ từ 6 tuổi trở xuống dễ bị ảnh hưởng nặng hơn khi gặp loài có nọc mạnh. Quy tắc của thám tử nhí: không thò tay, chân vào chỗ trốn của bọ cạp, không bắt, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị chích: báo người lớn, rửa sạch bằng xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút, giữ yên chỗ bị chích, tháo nhẫn, vòng. Khó thở, chảy nước dãi, co giật, cử động mắt đầu cổ bất thường là dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh ghẻ (scabies): cái ghẻ Sarcoptes scabiei, ngứa dữ dội về đêm và vì sao phải điều trị cả nhà cùng lúc — theo WHO
WHO: bệnh ghẻ do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. hominis đào hang dưới da gây ra; bất kỳ lúc nào cũng có ít nhất 200 triệu người mắc, và ở vùng nghèo nhiệt đới 5–50% trẻ em bị ghẻ. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc da kề da kéo dài, triệu chứng thường xuất hiện sau 4–6 tuần: ngứa dữ dội, nặng hơn về đêm, đường hang và sẩn ở kẽ ngón tay, cổ tay, thắt lưng. Gãi gây nhiễm khuẩn da, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết, bệnh thận và tim. Điều trị bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống theo chỉ định, phải điều trị lặp lại và điều trị mọi người trong nhà; giặt nóng chăn màn, đồ không giặt được thì cho vào túi kín một tuần.
Đọc bài →Ruồi cống (Psychodidae) trong nhà tắm, chung cư: tìm đúng ống thoát, cọ sạch màng nhớt — đổ nước sôi, thuốc tẩy chỉ là tạm thời
Ruồi cống (ruồi bướm, moth fly) là loài ruồi nhỏ 1,5–6 mm, mình phủ lông, không đốt người, hay đậu trên tường nhà tắm, bếp, tầng hầm. Ấu trùng sống trong lớp màng nhớt hữu cơ bám thành ống thoát, xi-phông, khay nước ngưng tủ lạnh, điều hoà; vòng đời 7–28 ngày. Theo UC IPM và các trường đại học Hoa Kỳ, cách bền vững là tìm ống bị nhiễm (úp cốc hoặc dán băng dính lên miệng ống), thông tắc, tháo xi-phông và cọ sạch màng nhớt bằng bàn chải cứng. Đổ nước sôi hay thuốc tẩy không loại bỏ được lớp màng nên chỉ có tác dụng tạm thời; không đổ thuốc trừ sâu xuống cống.
Đọc bài →Màn hai hoạt chất chlorfenapyr + pyrethroid: thử nghiệm 84 cụm dân cư ở Tanzania hạ tỷ lệ sốt rét trẻ em từ 45,8% xuống 25,6% nơi muỗi kháng thuốc
Muỗi sốt rét kháng pyrethroid làm giảm hiệu quả màn tẩm thông thường. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm 4 nhánh ở huyện Misungwi, Tanzania (Mosha và cộng sự, The Lancet 2022) so sánh màn chỉ có alpha-cypermethrin với ba loại màn hai hoạt chất. Sau 24 tháng, tỷ lệ nhiễm sốt rét ở trẻ 6 tháng–14 tuổi là 45,8% ở nhóm màn thường, 25,6% ở nhóm màn chlorfenapyr + alpha-cypermethrin (OR hiệu chỉnh 0,45), trong khi màn pyriproxyfen và màn PBO không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Chlorfenapyr tác động lên hô hấp tế bào của muỗi, khác cơ chế thần kinh của pyrethroid. Màn chlorfenapyr cũng tiết kiệm chi phí nhất.
Đọc bài →Gặp con rết: thám tử nhí không cầm, không bắt — lỡ bị cắn thì rửa xà phòng, chườm lạnh và báo người lớn
Rết sống ở chỗ tối, ẩm trong nhà và ngoài vườn, săn côn trùng vào ban đêm. Rết to như Scolopendra có thể cắn rất đau: đau rát lan dọc ngón tay, ngón chân, sưng đỏ, có khi kéo dài vài giờ đến vài ngày. Quy tắc của thám tử nhí: không cầm, không bắt rết, bật đèn trước khi lục chỗ tối, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị cắn: báo người lớn, rửa nhiều xà phòng và nước (không rửa bằng cồn), chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút. Khó thở, sưng họng, tim đập nhanh là dấu hiệu dị ứng cần đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh Lyme (Borreliosis): vi khuẩn Borrelia do ve Ixodes truyền, vết ban đỏ lan rộng và vì sao gỡ ve sớm quan trọng — theo ECDC
ECDC: bệnh Lyme (Lyme borreliosis) là bệnh nhiễm khuẩn do ve truyền phổ biến nhất ở vùng ôn đới châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á, do một số loài xoắn khuẩn thuộc nhóm Borrelia burgdorferi sensu lato gây ra và truyền qua vết đốt của ve Ixodes nhiễm khuẩn, chủ yếu là ve non và ve trưởng thành. Dấu hiệu sớm điển hình là ban đỏ di chuyển (erythema migrans) lan rộng dần từ chỗ ve đốt, sau 3–30 ngày. Không điều trị, vi khuẩn có thể lan tới khớp, tim, hệ thần kinh; phần lớn ca bệnh điều trị khỏi bằng vài tuần kháng sinh. Chưa có vaccine; phòng bệnh dựa vào tránh ve đốt và gỡ ve sớm vì nguy cơ lây tăng dần theo thời gian ve bám hút máu.
Đọc bài →Nhện góa phụ đen (Latrodectus) quanh nhà kho, gara: nhận diện dấu đồng hồ cát, dọn bừa bộn và làm gì khi bị cắn — theo UC IPM
UC IPM: nhện góa phụ (chi Latrodectus) có bụng tròn, màu đặc trưng và giăng mạng rối, không theo hình mẫu. Con cái góa phụ đen trưởng thành dài khoảng 13 mm, đen bóng, có dấu đỏ hình đồng hồ cát ở mặt bụng. Chúng ưa lỗ hổng, khe nứt, rác và đồ bừa bộn quanh công trình: nhà kho, gara, tường đá, đống củi, thường trong khoảng 1 m sát mặt đất. Vết cắn hiếm gặp, chủ yếu xảy ra khi tay chạm vào chỗ nhện trú; nọc độc thần kinh gây đau cơ, co cứng bụng. Cách quản lý chính là dọn bừa bộn, hút bụi mạng nhện, đeo găng khi dọn kho; thuốc khó đem lại hiệu quả lâu dài. Bị cắn cần đi khám ngay.
Đọc bài →Muỗi tìm ra người bằng cách nào? CO₂ hơi thở, mùi da, hình ảnh và nhiệt — điều các thí nghiệm đột biến gen Gr3 và orco cho thấy
Để sinh sản, muỗi cái Aedes aegypti phải tìm được người để hút máu. Tổng quan của Cardé (2015) cho thấy muỗi tích hợp nhiều tín hiệu: CO₂ trong hơi thở, rất nhiều mùi da, hình ảnh và nhiệt của vật chủ, và ở cự ly gần là độ ẩm. Thí nghiệm của McMeniman và cộng sự (2014) gây đột biến gen Gr3 — một tiểu đơn vị thụ thể CO₂ — khiến muỗi mất phản ứng với CO₂ và cả phản ứng do CO₂ kích hoạt với nhiệt và axit lactic, nhưng sức hút với người thật trong môi trường bán thực địa chỉ giảm nhẹ. DeGennaro và cộng sự (2013) cho thấy muỗi đột biến orco mất ưu tiên mạnh với người khi có CO₂. Kết luận: không có “một tín hiệu duy nhất” — đó là lý do phòng muỗi cần kết hợp nhiều lớp.
Đọc bài →Quy cách FAO/WHO cho thuốc trừ dịch hại (JMPS): “sản phẩm tham chiếu”, xác định tương đương và vì sao không áp dụng cho hàng “na ná”
Từ năm 2001, FAO và WHO thống nhất cùng xây dựng quy cách (specification) cho thuốc trừ dịch hại, thông qua Hội nghị chung FAO/WHO về quy cách thuốc trừ dịch hại (JMPS), làm chuẩn chất lượng cho cả nông nghiệp và y tế công cộng. Theo “thủ tục mới”, quy cách chỉ gắn với gói dữ liệu và sản phẩm của nhà sản xuất đã được đánh giá — sản phẩm tham chiếu — chứ không tự động áp dụng cho sản phẩm cùng hoạt chất của hãng khác. Hãng khác muốn được áp dụng phải chứng minh nguyên liệu kỹ thuật (TC/TK) tương đương: hồ sơ tạp chất và độc tính không khác quá giới hạn, ví dụ chỉ số độc tính không chênh quá 2 lần. Bản Sổ tay ấn bản 3 (2025) thay thế các ấn bản trước nhưng không đổi thủ tục.
Đọc bài →Gặp tổ kiến lửa: thám tử nhí đứng xa — lỡ bị bò lên chân thì phủi nhanh, đừng xả nước
Kiến lửa làm tổ bằng đất tơi ở bãi cỏ, sân chơi, ven lối đi; chạm vào tổ, hàng loạt kiến lao ra, bám bằng hàm và đốt nhiều lần, gây bỏng rát rồi nổi mụn mủ trắng. Quy tắc của thám tử nhí: thấy ụ đất tơi thì đứng xa, không giẫm, không chọc que, báo người lớn. Nếu kiến bò lên người: người lớn phủi thật nhanh, cởi giày tất và quần áo chỗ bị đốt; không cố rửa trôi bằng nước. Sau đó rửa xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn, không gãi vỡ mụn mủ. Khó thở, sưng nhiều, choáng ngất là cấp cứu.
Đọc bài →Sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF): virus do ve Hyalomma truyền, lây qua máu gia súc — theo WHO và ECDC
WHO: sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF) do một virus lây qua ve gây ra, tỷ lệ tử vong trong các đợt dịch 10–40%. Bệnh lưu hành ở châu Phi, Balkan, Trung Đông và các nước châu Á phía nam vĩ tuyến 50 Bắc; ve chi Hyalomma là vector chính. Người nhiễm do ve đốt hoặc tiếp xúc máu, mô gia súc nhiễm khi giết mổ; cũng có thể lây từ người sang người qua máu, dịch tiết, kể cả trong cơ sở y tế. ECDC ước tính mỗi năm có 10 000–15 000 ca nhiễm, khoảng 500 ca tử vong; trên 80% ca nhiễm không triệu chứng hoặc nhẹ. Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt và chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến cho người; phòng bệnh dựa vào chống ve đốt và bảo hộ khi giết mổ.
Đọc bài →Ve sừng dài châu Á xâm lấn Hoa Kỳ: một con cái tự đẻ hàng nghìn trứng — điều giới nghiên cứu đang theo dõi
Ve sừng dài châu Á (Haemaphysalis longicornis) có nguồn gốc miền đông Trung Quốc, Nhật Bản, Viễn Đông Nga và Triều Tiên – Hàn Quốc. Năm 2017 loài này lần đầu được xác định ở Hoa Kỳ, trên một con cừu ở New Jersey; phân tích sau đó cho thấy ve đã có mặt từ năm 2010 hoặc trước đó, và tới 05/2024 đã ghi nhận ở 21 bang cùng Thủ đô Washington. Điểm đáng chú ý: con cái sinh sản đơn tính, một con có thể đẻ tới 2 000–3 000 trứng mà không cần con đực, nên một con ve đơn lẻ cũng có thể lập quần thể; ve bám dày trên gia súc có thể làm vật mất máu. Ở Hoa Kỳ ve liên quan tới Theileria orientalis kiểu Ikeda ở bò; giới nghiên cứu đang theo dõi khả năng mang mầm bệnh cho người.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.