Y tế công cộng — trang 3
Bệnh truyền qua côn trùng ở người: sốt xuất huyết, sốt rét, Zika, Chikungunya, viêm não Nhật Bản, bệnh đường ruột liên quan đến ruồi… — tác nhân, cơ chế lây và phòng chống.
— lượt xem92 bài · mới nhất trước
Quần áo dài lúc chạng vạng: thám tử nhí giảm đốt khi chơi ngoài sân
CDC khuyên mặc áo dài tay và quần dài rộng rãi để muỗi khó đốt; với trẻ, mặc đồ che tay–chân. CDC West Nile khuyến cáo hạn chế ngoài trời lúc chạng vạng–bình minh khi muỗi Culex hoạt động mạnh. Thuốc xua và permethrin trên quần áo là việc của người lớn — thám tử nhí không tự cầm hoá chất.
Đọc bài →Zika trong thai kỳ: hội chứng bẩm sinh theo CDC và vì sao vẫn phải phòng đốt
CDC: virus Zika có thể truyền từ người mang thai sang thai nhi; nhiễm khi mang thai có thể dẫn tới congenital Zika syndrome (CZS) và dị tật não–mắt. Trong dữ liệu đăng ký Mỹ, khoảng 5% trẻ sinh ra từ thai kỳ có bằng chứng nhiễm Zika gặp dị tật liên quan; nguy cơ cao hơn ở quý 1–2. Nhiễm khi không mang thai không làm tăng nguy cơ cho thai kỳ sau. Phòng: tránh đốt muỗi và lây qua đường tình dục.
Đọc bài →Bluetongue ở cừu và bò: Culicoides truyền virus — WOAH, không nêu tên thuốc
WOAH: bluetongue là bệnh virus không lây trực tiếp giữa động vật; vector chính là muỗi vằn nhỏ Culicoides hút máu động vật viremia. Cừu thường nặng nhất (bệnh suất có thể cao, tử vong trung bình 2–30%, đôi khi tới 70% ở giống rất nhạy). Bò thường nhiễm nhiều hơn về tỷ lệ nhưng ít triệu chứng, có thể duy trì virus. Không nguy cơ y tế công cộng cho người. Phòng: vaccine theo chủng địa phương, giám sát, hạn chế di chuyển và kiểm soát côn trùng — hỏi thú y, bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →EIP (extrinsic incubation period): thời gian virus “chín” trong muỗi phụ thuộc nhiệt độ
EIP là khoảng từ lúc muỗi hút máu có virus đến khi có thể truyền virus (virus tới tuyến nước bọt). Phân tích Chan & Johansson (2012, PLoS One / CDC stacks) trên dengue: ở 25°C trung bình EIP ≈ 15 ngày (95% quan sát khoảng 5–33 ngày); ở 30°C trung bình ≈ 6,5 ngày (khoảng 2–15 ngày). IIP (ủ bệnh trên người) trung bình ≈ 5,9 ngày. Hiểu EIP giúp giải thích vì sao nóng ẩm có thể rút ngắn chu kỳ truyền.
Đọc bài →Bẫy gravid CDC: thu Culex cái sắp đẻ bằng nước ngâm cỏ khô
CDC phân biệt gravid trap với AGO, light trap và ovicup. Gravid trap nhắm Culex spp. ở giai đoạn cái sắp đẻ (gravid). Mẹo CDC: ngâm cỏ khô (hay) trong nước 5 ngày trước khi dùng làm chất hấp dẫn; rút nước những ngày không đặt bẫy. Bổ sung cho AGO (Aedes/Culex, để lâu hơn) và bẫy đèn (cái tìm máu).
Đọc bài →Lưới cửa sổ: thám tử nhí giúp nhà mình chặn muỗi vào
CDC khuyên dùng lưới cửa sổ–cửa ra vào, sửa chỗ rách, và máy lạnh nếu có để giữ muỗi ngoài nhà. Thám tử nhí cùng người lớn kiểm tra lưới — không tự cầm hoá chất. Quần áo dài và màn xe đẩy bổ sung khi ra ngoài.
Đọc bài →Viêm não Nhật Bản: muỗi Culex, ruộng lúa và vì sao WHO nhấn mạnh tiêm chủng
WHO: virus JEV (flavivirus) lây qua muỗi Culex (chủ yếu C. tritaeniorhynchus); chu kỳ muỗi–lợn/chim nước. Ước ~100.000 ca lâm sàng/năm; khoảng 1/250 nhiễm thành bệnh nặng; tử vong ở ca viêm não có thể tới 30%. Không có thuốc đặc trị; vaccine an toàn–hiệu quả; WHO khuyến nghị đưa vào lịch tiêm nơi JE là vấn đề y tế công cộng.
Đọc bài →Virus West Nile ở ngựa: vật chủ tận tiền, muỗi Culex và phòng không nêu tên thuốc
CDC: WNV lây chủ yếu qua muỗi Culex; chu kỳ muỗi–chim. Người, ngựa và động vật có vú khác là vật chủ tận tiền (dead-end). Có vaccine được cấp phép giảm nguy cơ nhiễm ở ngựa; chưa có vaccine cấp phép cho người. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng cho ngựa — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Endophily và exophily: muỗi nghỉ trong nhà hay ngoài trời — thuật ngữ WHO
WHO TDR phân biệt endophily (xu hướng nghỉ trong nhà) với exophily (nghỉ ngoài trời), và tách khỏi endophagy/exophagy (đốt trong/ngoài nhà). Endophily quan trọng khi đánh giá IRS; exophily liên quan nguy cơ truyền ngoài trời. Hành vi nghỉ sau khi đốt ảnh hưởng chọn biện pháp kiểm soát.
Đọc bài →Bẫy đèn CDC (light trap): thu muỗi trưởng thành theo toolkit giám sát
CDC mô tả CDC light trap nhắm nhiều giống muỗi (Aedes, Anopheles, Culex…) ở giai đoạn trưởng thành. Treo trên cây khoảng 5 feet (~1,5 m); đá khô phóng CO₂ thu hút cái tìm vật chủ; hiệu quả nhất khi đặt lúc chạng vạng và thu sau bình minh hôm sau.
Đọc bài →Đổ nước đọng mỗi tuần: thám tử nhí đi tìm ổ muỗi đẻ trứng
CDC nhắc muỗi đốt cả ngày lẫn đêm và đẻ trứng ở chỗ giữ nước. Nhiệm vụ của thám tử nhí: cùng người lớn mỗi tuần đổ, chà, lật hoặc đậy lốp, xô, đồ chơi, bể, chậu chim, đĩa lót chậu và thùng rác — không tự cầm hoá chất.
Đọc bài →Leptospirosis sau mưa lũ: chuột, nước bẩn và cách giảm nguy cơ
CDC mô tả leptospirosis do vi khuẩn Leptospira trong nước tiểu động vật nhiễm, dễ tăng sau bão hoặc lũ. Ủ bệnh thường 2–30 ngày. Phòng: tránh bơi/lội nước nghi nhiễm, che vết thương, mang ủng chống nước, kiểm soát gặm nhấm.
Đọc bài →Giun tim ở chó (Dirofilaria): muỗi đốt, triệu chứng và phòng không dùng tên thuốc
CDC gọi nhiễm Dirofilaria immitis ở chó là bệnh giun tim. Lây qua muỗi (Aedes, Anopheles, Mansonia…). Ở chó có thể tắc động mạch phổi, ho, mệt khi vận động. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Giám sát kháng hoá chất ở muỗi: SOP, cơ sở dữ liệu và Malaria Threats Map của WHO
WHO cảnh báo kháng hoá chất lan rộng đe doạ kiểm soát muỗi sốt rét. Chương trình cung cấp GPIRM, khung kế hoạch quốc gia, SOP thử độ nhạy, cập nhật trong World malaria report, công cụ DHIS2, cơ sở dữ liệu toàn cầu từ 1978 và Malaria Threats Map.
Đọc bài →Bẫy AGO (autocidal gravid ovitrap): thu muỗi cái sắp đẻ theo CDC
Trong bộ công cụ giám sát, CDC mô tả autocidal gravid ovitrap dùng gói cỏ khô và 8–10 lít nước để thu hút muỗi cái sắp đẻ (Aedes aegypti, Ae. albopictus, Culex quinquefasciatus). Có thể để tới khoảng 2 tháng mà không cần kiểm tra liên tục.
Đọc bài →Xịt muỗi cho bé đúng cách: thám tử nhí hỏi người lớn trước
CDC nhắc muỗi đốt cả ngày lẫn đêm. Với trẻ, người lớn chọn thuốc xua đã đăng ký, không bôi lên tay–mắt–miệng, không dùng dầu khuynh diệp chanh cho bé dưới 3 tuổi, và vẫn phải đổ nước đọng mỗi tuần.
Đọc bài →Sốt Oropouche: triệu chứng dễ nhầm dengue và vai trò của muỗi vằn nhỏ
WHO mô tả sốt Oropouche do virus truyền chủ yếu qua muỗi vằn nhỏ Culicoides paraensis, có thể cả một số loài muỗi. Triệu chứng giống dengue và chikungunya. Không có vắc-xin; màn thường kém hiệu quả vì côn trùng này rất nhỏ.
Đọc bài →Ruồi giòi thế giới mới: ấu trùng ăn mô sống trên vật nuôi
CDC mô tả Cochliomyia hominivorax đẻ trứng vào vết thương và lỗ tự nhiên của động vật máu nóng. Ấu trùng ăn thịt sống. Một con cái đẻ 200–300 trứng mỗi lần. Thú y cần báo ngay cơ quan thú y; không tự gắp ấu trùng rồi vứt ra ngoài.
Đọc bài →Muỗi vằn nhỏ Culicoides: vòng truyền trong rừng và trong đô thị
WHO mô tả virus Oropouche chủ yếu do Culicoides paraensis truyền, với chu trình rừng (linh trưởng, lười, có thể chim) và chu trình dịch đô thị giữa côn trùng và người. Vector rừng chưa được xác định chắc chắn.
Đọc bài →Spatial emanator: WHO khuyến cáo bổ sung cho màn tẩm hoá chất
Ngày 13/8/2025 WHO khuyến cáo có điều kiện dùng spatial emanator trong nhà, cùng với màn tẩm, để phòng sốt rét. Hai sản phẩm chứa transfluthrin đã được tiền kiểm. WHO nêu rõ còn thiếu bằng chứng khi dùng một mình, ngoài trời và trong tình huống khẩn cấp.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.