Y tế công cộng — trang 2
Bệnh truyền qua côn trùng ở người: sốt xuất huyết, sốt rét, Zika, Chikungunya, viêm não Nhật Bản, bệnh đường ruột liên quan đến ruồi… — tác nhân, cơ chế lây và phòng chống.
— lượt xem92 bài · mới nhất trước
Gặp sâu róm: thám tử nhí chỉ nhìn, không chạm — và cách gỡ lông bằng băng dính
Sâu bướm là ấu trùng của bướm và ngài; phần lớn vô hại, nhưng nhiều loài có lông, gai nối với tuyến độc. Chạm vào, lông gãy trong da gây đau, ngứa, phát ban, có khi phồng rộp; lông vào mắt gây kích ứng. Quy tắc của thám tử nhí: sâu sặc sỡ, có gai hoặc xù lông thì chỉ nhìn, không chạm và báo người lớn. Nếu lỡ chạm: người lớn gỡ sâu bằng que, dán băng dính lên chỗ bị rồi kéo ra nhiều lần, rửa xà phòng và nước, chườm đá. Lông vào mắt thì rửa mắt ngay bằng nhiều nước rồi đi khám.
Đọc bài →Sốt vàng: virus do muỗi đốt ban ngày, 15% ca nặng và một liều vaccine bảo vệ suốt đời — theo WHO
WHO: sốt vàng là bệnh virus do muỗi Aedes, Haemagogus và Sabethes nhiễm bệnh truyền, chủ yếu đốt ban ngày. 27 nước châu Phi và 13 nước Mỹ Latinh được xếp nguy cơ cao; ước tính mỗi năm có 67 000–173 000 ca nặng và 31 000–82 000 ca tử vong. Ủ bệnh 3–6 ngày; khoảng 15% người nhiễm chuyển nặng với vàng da, chảy máu, suy tạng, và khoảng một nửa số này tử vong trong 7–10 ngày. Chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Một liều vaccine cho miễn dịch suốt đời; diệt nơi muỗi đẻ và chống muỗi đốt ban ngày là các biện pháp kiểm soát vector.
Đọc bài →Bệnh ngủ châu Phi: ruồi xê xê, “tấm bẫy tí hon” và nghiên cứu cắt giảm hơn 90% ruồi ở Uganda
WHO: bệnh ngủ châu Phi (HAT) do trùng roi Trypanosoma brucei, lây qua ruồi xê xê (Glossina) ở châu Phi cận Sahara. Thể gambiense chiếm 92% số ca, diễn tiến mạn; thể rhodesiense chiếm 8%, cấp tính. Sau đỉnh gần 40 000 ca báo cáo năm 1998, số ca giảm xuống dưới 1000 từ năm 2018. Một thử nghiệm thực địa ở bắc Uganda (Tirados 2015) dùng “tiny targets” — tấm vải xanh lam 25×25 cm ghép lưới tẩm thuốc — đặt khoảng 20 tấm mỗi km bờ sông trên diện tích 500 km²: sau 12 tháng mật độ ruồi giảm hơn 90%, trong khi mô hình cho thấy giảm 72% đã đủ chặn lây truyền.
Đọc bài →Ống mái hiên (eave tube): biến ngôi nhà thành “bẫy” muỗi sốt rét — kết quả thử nghiệm ở Côte d’Ivoire
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua mái hiên — khe hở giữa mái và tường. Công nghệ “ống mái hiên” bịt kín mái hiên, gắn các ống nhựa có tấm lưới tẩm thuốc, lắp lưới cửa sổ và trám khe: muỗi theo mùi người bay vào ống, không vào được nhà mà chạm thuốc. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm ở 40 làng miền trung Côte d’Ivoire (2016–2019), mọi hộ đều có màn mới: nhóm có lưới cửa và ống mái hiên có 1,43 ca sốt rét/trẻ/năm so với 2,29 ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 0,62), mật độ muỗi trong nhà giảm rõ, không có biến cố nghiêm trọng. Tác giả cho rằng cần thêm thử nghiệm để khẳng định.
Đọc bài →Bị muỗi đốt ngứa: thám tử nhí rửa xà phòng, chườm lạnh và không gãi — theo CDC
CDC: chỉ muỗi cái đốt để lấy máu, muỗi đực không đốt người. Khi đốt, muỗi tiêm nước bọt vào da; cơ thể phản ứng với nước bọt nên nổi cục và ngứa, thường hết sau một hai ngày (MedlinePlus). Trẻ em có thể phản ứng mạnh hơn. Thám tử nhí nhớ 3 bước: rửa vết đốt bằng xà phòng và nước, nhờ người lớn chườm túi đá 10 phút, và không gãi vì vết đốt có thể nhiễm trùng. Vết đốt đỏ, nóng hoặc có vệt đỏ lan ra thì báo người lớn để đi khám.
Đọc bài →Bệnh Chagas: ký sinh trùng Trypanosoma cruzi và bọ xít hút máu triatomine theo WHO
WHO: khoảng 8 triệu người nhiễm Trypanosoma cruzi, chủ yếu ở Mỹ Latinh; hơn 10 000 người tử vong mỗi năm và hơn 100 triệu người có nguy cơ. Ở Mỹ Latinh, bệnh lây chủ yếu qua phân, nước tiểu của bọ xít hút máu triatomine — loài trú trong khe tường, mái nhà, chuồng trại, ban đêm đốt vùng da hở rồi thải phân gần vết đốt. Bệnh còn lây từ mẹ sang con, qua truyền máu, ghép tạng và thực phẩm nhiễm. Tới một phần ba người nhiễm mạn tính bị tổn thương tim. Chưa có vaccine; điều trị sớm ở giai đoạn cấp có thể chữa khỏi.
Đọc bài →Bệnh mù sông: giun Onchocerca, ruồi đen Simulium và chặng đường loại trừ của WHO
WHO: bệnh mù sông (onchocerciasis) do giun ký sinh Onchocerca volvulus, lây qua nhiều lần bị ruồi đen Simulium nhiễm đốt; ruồi sinh sản ở sông suối chảy xiết. Bệnh gây ngứa dữ dội, tổn thương da, suy giảm thị lực đến mù vĩnh viễn. Hơn 99% người nhiễm sống ở châu Phi và Yemen; năm 2024 ít nhất 252,3 triệu người cần điều trị dự phòng. Năm nước đã được WHO xác nhận loại trừ: Colombia (2013), Ecuador (2014), Mexico (2015), Guatemala (2016) và Niger (2025). Chiến lược cốt lõi là điều trị hàng loạt ít nhất 10–15 năm, bổ sung kiểm soát ruồi đen.
Đọc bài →Bả đường hấp dẫn (ATSB): ý tưởng “mồi ngọt” diệt muỗi và bài học từ ba thử nghiệm pha III
ATSB là trạm bả treo ngoài tường nhà, chứa siro trái cây trộn chất diệt côn trùng, dụ muỗi đang tìm đường ăn rồi chết — nhắm vào muỗi đốt ngoài trời mà màn và phun tồn lưu khó với tới. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm pha III ở Zambia, Kenya và Mali (2021–2024) đều không cho thấy giảm có ý nghĩa thống kê số ca sốt rét ở trẻ hay tỷ lệ nhiễm. Ở Mali, các cụm có trên 80% trạm còn tốt giảm 26% ca mắc — gợi ý độ phủ và bảo trì là then chốt. Bài không nêu tên sản phẩm hay hoạt chất.
Đọc bài →Thấy chuột hay phân chuột: thám tử nhí không chạm, không quét — gọi người lớn
CDC: chuột mang nhiều mầm bệnh, lây sang người khi cầm chuột, chạm phân, nước tiểu, nước bọt hoặc bị chuột cắn; nhìn bề ngoài không biết con chuột nào mang bệnh. Khi nước tiểu, phân hay ổ chuột tươi bị khuấy tung, virus hanta có thể bay vào không khí. Thám tử nhí thấy chuột (sống hay chết) hoặc phân chuột thì không chạm, không quét, gọi người lớn; cả nhà cất kín thức ăn, nước và dọn chỗ trú của chuột.
Đọc bài →Dịch hạch: vi khuẩn Yersinia pestis, bọ chét chuột và ba thể bệnh theo WHO
WHO: dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm chủ yếu qua vết đốt của bọ chét nhiễm, tiếp xúc mô/dịch cơ thể nhiễm hoặc hít giọt bắn từ người bệnh thể phổi. Ủ bệnh 1–7 ngày. Thể hạch hay gặp nhất, tỷ lệ tử vong 30–60%; thể phổi và nhiễm khuẩn huyết luôn tử vong nếu không điều trị. Kháng sinh điều trị hiệu quả nếu dùng sớm. Khi có dịch, diệt bọ chét trước khi diệt chuột.
Đọc bài →Mạt bụi nhà và hen suyễn: giặt nóng, bọc nệm, giữ độ ẩm 30–50% theo EPA
EPA: mạt bụi nhỏ đến mức mắt thường không thấy, nhà nào cũng có; chúng ăn vảy da người và sống trong nệm, gối, thảm, ghế bọc vải, chăn, quần áo, thú nhồi bông. Xác và phân mạt có thể kích phát hen ở người dị ứng, và phơi nhiễm có thể gây hen ở trẻ chưa từng có triệu chứng. Cách giảm: giặt chăn ga nước nóng mỗi tuần và sấy khô hẳn, bọc nệm gối chống bụi, hút bụi hằng tuần (máy có lọc HEPA), lau ẩm, giữ độ ẩm trong nhà khoảng 30–50%.
Đọc bài →Anopheles stephensi: muỗi sốt rét đô thị xâm lấn và sáng kiến 5 hướng của WHO
WHO: Anopheles stephensi truyền được cả P. falciparum và P. vivax, khác các vector sốt rét chính ở chỗ phát triển tốt trong đô thị, đẻ ở bể, téc chứa nước, giếng. Có nguồn gốc Nam Á và bán đảo Ả Rập, loài này đã được phát hiện ở Djibouti (2012), Ethiopia, Sudan (2016), Sri Lanka (2017), Somalia (2019), Nigeria (2020), Yemen (2021), Ghana và Kenya (2022), và kháng nhiều nhóm hoá chất. WHO khởi động sáng kiến 9/2022 với 5 hướng: hợp tác, giám sát, chia sẻ thông tin, hướng dẫn, nghiên cứu.
Đọc bài →Gặp ong, ong vò vẽ: thám tử nhí đứng yên, không đập — và làm gì khi bị đốt
CDC/NIOSH: khi một con ong bay quanh, hãy bình tĩnh đứng yên — đập có thể khiến ong đốt. Bị nhiều con tấn công thì chạy vào nhà hoặc chỗ râm, không nhảy xuống nước. Bị đốt: có người ở cạnh theo dõi dị ứng, rửa xà phòng, gạt ngòi bằng móng tay hoặc gạc (không bóp, không dùng nhíp), chườm lạnh, không gãi. Khó thở, sưng nhiều là cấp cứu.
Đọc bài →Bệnh Leishmania: muỗi cát truyền ký sinh trùng và ba thể bệnh theo WHO
WHO: bệnh Leishmania do ký sinh trùng đơn bào Leishmania, lây qua vết đốt của muỗi cát (phlebotomine sandfly) cái nhiễm bệnh. Có 3 thể chính: nội tạng (kala-azar, tử vong trên 95% nếu không điều trị), da (hay gặp nhất, gây loét) và niêm mạc. Ước tính 700 000 – 1 triệu ca mới mỗi năm. CDC: muỗi cát nhỏ khoảng 1/4 muỗi, hoạt động chạng vạng đến rạng sáng; chưa có vaccine hay thuốc dự phòng.
Đọc bài →Aedes aegypti và Aedes albopictus: phân biệt hai loài muỗi vằn và vai trò truyền bệnh
ECDC: Ae. aegypti có vảy bạc hình đàn lia trên lưng ngực; Ae. albopictus có một vạch bạc dọc giữa. Ae. aegypti ưa đốt người, đốt nhiều lần trong một chu kỳ đẻ, sống sát nhà và dễ vào nhà; Ae. albopictus đốt nhiều loài vật chủ, thường ban ngày và ưa ngoài trời. CDC: Ae. aegypti có khả năng truyền dengue, chikungunya, Zika cao hơn vì sống gần và ưa đốt người. Tầm bay của cả hai khoảng 200 m.
Đọc bài →Sau mưa: thám tử nhí đổ–úp–đậy xô, khay cây và khay điều hòa
CDC: mỗi tuần đổ sạch và cọ, úp, đậy kín hoặc bỏ vật chứa nước (xô, khay cây, đồ chơi, bể chim…). Sau mưa hoặc lũ, lặp lại với lốp, bạt, xô, khay. Thám tử nhí làm cùng người lớn — không tự cầm hoá chất diệt ấu trùng.
Đọc bài →Dengue: dấu hiệu cảnh báo và sốt xuất huyết nặng theo CDC
CDC: khoảng 1/4 người nhiễm dengue bị bệnh; trong số người bệnh, khoảng 1/20 tiến triển dengue nặng. Dấu hiệu cảnh báo thường xuất hiện 24–48 giờ sau khi hạ sốt: đau/nhạy bụng, nôn ≥3 lần/24 giờ, chảy máu mũi–nướu, nôn ra máu hoặc máu trong phân, mệt/bứt rứt bất thường — cần đến cơ sở y tế ngay. Không dùng aspirin/ibuprofen khi nghi dengue.
Đọc bài →Rift Valley fever (RVF): virus, muỗi và thiệt hại đàn — theo WOAH
WOAH: RVF là bệnh virus truyền vector (Phlebovirus), tăng sau mưa lớn/lũ khi muỗi bùng phát; một số Aedes truyền dọc qua trứng. Cừu/dê non và bê tử vong rất cao; cừu và bò mang thai hầu như luôn sẩy (80–100%). Người chủ yếu nhiễm qua tiếp xúc máu/mô động vật; cũng qua muỗi đốt. Chưa ghi nhận lây người–người. Bài không nêu thương hiệu vaccine.
Đọc bài →Spatial emanator (xua không gian): WHO khuyến cáo bổ sung ITN chống sốt rét
WHO (13/08/2025): khuyến cáo có điều kiện dùng spatial emanator (còn gọi spatial repellent) trong nhà cùng ITN để phòng sốt rét. Thiết bị phát hoạt chất vào không khí để diệt, xua muỗi vào nhà và làm muỗi khó tìm–đốt người; hữu ích khi người chưa nằm dưới màn ban ngày. Bằng chứng mức chắc chắn trung bình từ 5 nghiên cứu. Không thay ITN/IRS.
Đọc bài →Resting trap CDC: thu muỗi trưởng thành đang nghỉ ở chỗ mát
CDC toolkit: resting trap nhắm Anopheles, Culex và Culiseta ở giai đoạn cái trưởng thành đang nghỉ. Đặt bẫy chỗ mát, bóng râm; thu sớm buổi sáng; không để nắng gắt lâu. Khác light trap (CO₂, treo ~1,5 m, tối→sáng) và gravid trap (Culex sắp đẻ, ngâm cỏ 5 ngày).
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.