Căn bệnh của những bức tường nứt
WHO mô tả bệnh Chagas do đơn bào ký sinh Trypanosoma cruzi. Ước tính khoảng 8 triệu người trên thế giới đang nhiễm, gây hơn 10 000 ca tử vong mỗi năm, và hơn 100 triệu người có nguy cơ; bệnh chủ yếu ở vùng lưu hành của 21 nước Mỹ Latinh lục địa [1].
Tên bệnh gắn với Carlos Chagas, bác sĩ người Brazil chẩn đoán ca bệnh đầu tiên ngày 14/4/1909 — nay là Ngày Bệnh Chagas Thế giới. Trước đây bệnh chỉ có ở vùng nông thôn châu Mỹ; do di cư, hiện phần lớn người nhiễm sống ở đô thị và bệnh đã được phát hiện ở 44 quốc gia [1]. CDC ước tính riêng Hoa Kỳ có khoảng 280 000 người mắc, thường không biết mình nhiễm [2].
Bọ xít đốt, phân mang ký sinh trùng
- WHO: bọ triatomine sống trong khe nứt tường, mái nhà và công trình quanh nhà như chuồng gà, chuồng trại, nhà kho ở vùng nông thôn, ven đô; ban ngày ẩn nấp, ban đêm ra hút máu người và động vật [1].
- Bọ thường đốt vùng da hở như mặt, rồi thải phân hoặc nước tiểu gần vết đốt. Ký sinh trùng vào cơ thể khi người vô tình quệt chất thải của bọ vào vết đốt đang ngứa, vết xước, mắt hoặc miệng [1].
- Đường lây khác: thức ăn, đồ uống nhiễm phân bọ hoặc chất thải của thú có túi (opossum) — kiểu lây này thường gây ổ dịch; từ mẹ sang con khi mang thai, sinh nở; truyền máu; ghép tạng; tai nạn phòng xét nghiệm [1].
- WHO: những năm gần đây, lây từ mẹ sang con đã thành đường lây chính trên toàn cầu, với hơn 10 000 ca mới mỗi năm [1]. CDC: bệnh không lây từ người sang người kiểu cảm cúm, cũng không lây qua tiếp xúc thông thường [2].
| Giai đoạn | Đặc điểm (WHO, CDC) |
|---|---|
| Cấp — khoảng 2 tháng đầu | Có thể nhiều ký sinh trùng trong máu nhưng đa số không triệu chứng hoặc nhẹ, không đặc hiệu: sốt, đau đầu, sưng hạch, xanh xao, đau cơ, khó thở, phù, đau bụng hoặc ngực; ít gặp hơn là tổn thương da (chagoma) hay sưng tím mí một mắt (dấu Romaña) [1] |
| Mạn — kéo dài nhiều năm | Ký sinh trùng ẩn chủ yếu trong cơ tim và cơ ống tiêu hoá; 10–30 năm sau nhiễm, tới 1/3 người bệnh bị rối loạn tim và tới 1/10 bị tổn thương tiêu hoá (phình to thực quản, đại tràng), thần kinh hoặc hỗn hợp; có thể loạn nhịp, suy tim, đột tử [1]. CDC: khoảng 20–30% người nhiễm có biến chứng nặng [2] |
Phòng chống: nhà kín khe, phun tồn lưu, sàng lọc máu
- WHO: vì có rất nhiều loài bọ triatomine và thú hoang làm ổ chứa, bệnh không thể xoá sổ; mục tiêu là cắt đứt lây truyền sang người và chăm sóc sớm, suốt đời cho người nhiễm [1].
- Chưa có vaccine. Ở Mỹ Latinh, kiểm soát vector — giảm tiếp xúc giữa người và bọ — là cách phòng bệnh hiệu quả nhất [1].
- WHO khuyến nghị tuỳ vùng: phun hoá chất tồn lưu trong nhà và khu quanh nhà; cải thiện nhà ở, giữ nhà sạch để bọ không trú; màn ngủ; vệ sinh khi chế biến, vận chuyển, bảo quản và ăn uống; sàng lọc người hiến máu, hiến và nhận tạng; xét nghiệm trẻ sơ sinh và con của mẹ nhiễm [1].
- Chi phí chăm sóc người bệnh mạn tính được tính là cao hơn 80% so với chi phí phun tồn lưu để kiểm soát vector [1].
- Điều trị: WHO cho biết có hai thuốc diệt ký sinh trùng chữa khỏi hoàn toàn nếu dùng sớm, ở giai đoạn cấp; hiệu quả giảm khi nhiễm càng lâu, và không dùng cho phụ nữ mang thai — chỉ định do bác sĩ, bài không nêu tên thuốc hay liều [1].
- Lộ trình NTD 2021–2030 đặt 5 mục tiêu; việc cắt đứt lây truyền qua vector trong nhà đã được xác minh trên toàn lãnh thổ Chile, Paraguay, Uruguay và một phần lãnh thổ Argentina, Brazil, Colombia, Peru, Bolivia [1].
Bệnh Chagas chủ yếu lưu hành ở châu Mỹ. CDC khuyên người đến vùng có bệnh cần phòng bọ đốt; ai có triệu chứng sau khi từng sống hoặc đến vùng lưu hành nên trao đổi với nhân viên y tế [2].
Xem thêm: Truyền sinh học và cơ học · Bệnh Leishmania · Kiểm soát véc-tơ theo WHO.
Ở Mỹ Latinh, T. cruzi lây chủ yếu qua đâu?
Qua phân, nước tiểu của bọ triatomine nhiễm [1].
Bọ triatomine thường trú ở đâu?
Trong khe nứt tường, mái nhà, chuồng gà, chuồng trại, nhà kho [1].
Đã có vaccine phòng bệnh Chagas chưa?
Chưa [1][2].
Nguồn tham khảo
- WHO — Chagas disease (also known as American trypanosomiasis) fact sheet — truy cập 07/10/2026.
- CDC — About Chagas Disease — truy cập 07/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.