Một vector nhỏ, ba thể bệnh
WHO mô tả bệnh Leishmania do ký sinh trùng đơn bào thuộc hơn 20 loài Leishmania; hơn 90 loài muỗi cát được biết có thể truyền. Ký sinh trùng lây qua vết đốt của muỗi cát cái nhiễm bệnh — con cái hút máu để tạo trứng; khoảng 70 loài động vật, kể cả người, có thể là nguồn ký sinh trùng [1].
CDC: muỗi cát truyền bệnh trung bình chỉ khoảng 1/4 kích thước muỗi, bay im lặng và vết đốt có thể không đau nên nhiều người không nhận ra; chúng hoạt động nhiều nhất từ chạng vạng đến rạng sáng [2]. WHO xếp Leishmania trong nhóm bệnh truyền qua vector — nhóm chiếm hơn 17% bệnh truyền nhiễm [3].
Ba thể bệnh theo WHO
| Thể | Đặc điểm (WHO/CDC) | Con số WHO |
|---|---|---|
| Nội tạng (VL, kala-azar) | Sốt thất thường, sụt cân, gan–lách to, thiếu máu; thường khởi phát vài tháng (có khi vài năm) sau vết đốt [1][2] | Tử vong >95% nếu không điều trị; 50 000–90 000 ca mới/năm, chỉ 25–45% được báo cáo [1] |
| Da (CL) | Thể hay gặp nhất; loét ở vùng da hở, thường không đau, xuất hiện vài tuần–vài tháng sau vết đốt; có thể để sẹo suốt đời [1][2] | 600 000 – 1 triệu ca mới/năm, khoảng 200 000 được báo cáo [1] |
| Niêm mạc (ML) | Phá huỷ một phần hoặc toàn bộ niêm mạc mũi, miệng, họng [1] | Hơn 90% ca ở Bolivia, Brazil, Ethiopia và Peru [1] |
Ai có nguy cơ và phòng thế nào?
- Nhà ở và vệ sinh kém (rác, cống hở) có thể làm tăng chỗ đẻ, chỗ nghỉ của muỗi cát; ngủ ngoài trời hoặc trên nền đất làm tăng nguy cơ [1].
- Suy dinh dưỡng (thiếu đạm–năng lượng, sắt, vitamin A, kẽm) làm nhiễm trùng dễ tiến triển thành bệnh [1].
- Di cư của người chưa có miễn dịch vào vùng truyền bệnh cao; phá rừng, đô thị hoá, biến đổi khí hậu ảnh hưởng quần thể muỗi cát [1].
- CDC: chưa có vaccine hay thuốc dự phòng; cách tốt nhất là tránh bị muỗi cát đốt — và đã từng mắc vẫn có thể mắc lại [2].
- WHO: kiểm soát vector gồm phun hoá chất, màn tẩm hoá chất, quản lý môi trường và bảo vệ cá nhân; kèm chẩn đoán sớm, điều trị kịp thời và giám sát [1].
- Đi về từ vùng lưu hành mà có vết loét lâu lành hoặc sốt kéo dài, gan–lách to: báo bác sĩ tiền sử đi lại [2].
Bài phổ thông theo WHO/CDC; không thay khám và phác đồ điều trị của cơ sở y tế.
Xem thêm: Truyền sinh học và cơ học · Quần áo dài lúc chạng vạng.
Leishmania lây chủ yếu qua đâu?
Vết đốt của muỗi cát cái nhiễm bệnh [1][2].
Thể nào hay gặp nhất?
Thể da (CL), gây loét ở vùng da hở [1].
Muỗi cát hoạt động mạnh lúc nào?
Từ chạng vạng đến rạng sáng [2].
Nguồn tham khảo
- WHO — Leishmaniasis fact sheet — truy cập 05/10/2026.
- CDC — About Leishmaniasis — truy cập 05/10/2026.
- WHO — Vector-borne diseases fact sheet — truy cập 05/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.