Thú y & chăn nuôi
Côn trùng hút máu và bệnh truyền cho trâu, bò, dê, cừu, lợn: viêm da nổi cục, lưỡi xanh, tiên mao trùng… và quản lý côn trùng trong trang trại.
— lượt xem34 bài · mới nhất trước
Bệnh do mèo cào (Bartonella henselae): bọ chét mèo lây sang mèo — rửa vết thương, phòng bọ chét, CDC không khuyên cắt móng để phòng bệnh
Bệnh do mèo cào (cat scratch disease) do vi khuẩn Bartonella henselae. Theo CDC, người thường nhiễm sau khi bị mèo (đặc biệt mèo con hoặc mèo hoang) cào; vết cào có thể bị nhiễm phân bọ chét. Mèo nhiễm chủ yếu qua vết đốt bọ chét; nhiều mèo mang vi khuẩn trong máu mà vẫn trông khỏe — một số nghiên cứu ghi nhận tới khoảng 1/3 mèo khỏe có vi khuẩn trong máu, nhất là mèo con. Triệu chứng thường gặp: sốt nhẹ, sẩn/mụn mủ tại chỗ cào, hạch sưng đau sau 1–3 tuần. Hầu hết ca tự khỏi; người suy giảm miễn dịch dễ nặng hơn. Phòng: tránh cào/cắn, rửa tay sau khi chơi với mèo, rửa vết thương bằng xà phòng và nước, hỏi bác sĩ thú y về sản phẩm phòng bọ chét (không dùng sản phẩm có permethrin trên mèo), giữ mèo trong nhà.
Đọc bài →Ghẻ đỏ gà (Dermanyssus gallinae): hút máu ban đêm, ẩn khe chuồng ban ngày — chu kỳ khoảng 1 tuần, chuồng có thể còn ghẻ tới 9 tháng sau khi hết gà
Ghẻ đỏ gà (poultry red mite, Dermanyssus gallinae) hút máu gà, gà tây, bồ câu và nhiều chim khác trên toàn cầu; có thể đốt người nhưng không sống và không gây nhiễm kéo dài trên người. Merck Veterinary Manual: chúng ăn ban đêm, ban ngày ẩn dưới phân, trên sào đậu, ổ đẻ và khe chuồng; chu kỳ đời có thể hoàn thành chỉ trong khoảng 1 tuần; chuồng có thể còn nhiễm tới khoảng 9 tháng sau khi đưa gà đi. Nhiễm nặng làm giảm đẻ, tăng trọng, hiệu quả thức ăn, thiếu máu thậm chí chết. Chẩn đoán: tìm ghẻ trong ổ/khe ban ngày hoặc trên gà ban đêm. Phòng: gà sạch ghẻ, vệ sinh; xử lý phải phủ chỗ ẩn (áp lực cao vào khe), có thể kết hợp bụi trơ (đất tảo silic thực phẩm) khi thông gió tốt và đeo khẩu trang. Chỉ dùng sản phẩm được phép cho gia cầm theo hướng dẫn thú y tại Việt Nam.
Đọc bài →Sốt Q (Coxiella burnetii): hít bụi từ dê, cừu, bò sinh đẻ — CDC cảnh báo chưa có vắc xin cho người tại Mỹ, tránh sữa sống
Sốt Q do vi khuẩn Coxiella burnetii gây ra. Theo CDC, vi khuẩn có sẵn ở một số dê, cừu, bò và có nhiều trong sản phẩm sinh đẻ (nhau thai, nước ối), phân, nước tiểu và sữa. Người nhiễm chủ yếu khi hít phải bụi bị nhiễm; ve đốt chỉ là đường hiếm. Triệu chứng giống cúm: sốt, rét run, mệt, đau cơ, đau đầu; một số người viêm phổi hoặc viêm gan. Nhiều người nhiễm không bệnh. Chưa có vắc xin sốt Q dùng cho người tại Hoa Kỳ. Phòng bệnh: tránh khu vực sinh đẻ gia súc khi có thể, đeo khẩu trang đạt chuẩn và găng khi xử lý nhau thai hoặc chuồng bụi, không uống sữa sống, rửa tay kỹ.
Đọc bài →Ghẻ Demodex ở chó (demodicosis): cái ghẻ nang lông bình thường — thể khu trú có thể tự khỏi, thể toàn thân cần cạo da sâu và điều trị đủ liệu trình
Demodex canis sống trong nang lông và tuyến bã của chó; số ít là hệ vi sinh da bình thường, lây từ mẹ sang con trong 72 giờ đầu sau sinh, không coi là bệnh lây giữa các chó trưởng thành. Merck Veterinary Manual phân ba thể: khu trú (thường chó dưới 1 tuổi, 1–5 đốm rụng lông, hay tự khỏi), toàn thân khởi phát ở tuổi juvenile (liên quan khiếm khuyết miễn dịch di truyền) và toàn thân ở chó trưởng thành (thường kèm bệnh suy giảm miễn dịch). Chẩn đoán bằng cạo da sâu hoặc nhổ lông. Thể khu trú thường không cần thuốc; thể toàn thân cần điều trị đến khi ít nhất hai lần cạo da âm tính cách nhau một tháng. Isoxazoline đang được ưu tiên; tuyệt đối không dùng corticoid. Chó từng bị thể toàn thân juvenile không nên dùng để nhân giống.
Đọc bài →Ghẻ lợn (Sarcoptes scabiei var. suis): lợn ngứa, lắc đầu, cọ mình, chậm lớn tới 15% — vì sao phải xử lý cả đàn trong cùng một đợt
Ghẻ lợn do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. suis đào hang trong da gây ra và có mặt ở đàn lợn khắp thế giới. Theo Merck Veterinary Manual, bệnh thường vào trại qua lợn giống mang ghẻ, lây nhanh khi tiếp xúc trực tiếp và từ lợn nái sang lợn con, lợn con 4 ngày tuổi đã có thể ngứa; chuồng nhiễm chỉ 24 giờ cũng đủ lây. Tổn thương bắt đầu ở đầu và vành tai rồi lan khắp thân; lợn lắc đầu, cọ mình liên tục. NADIS (Anh) ghi nhận tốc độ lớn giảm tới 15%, nái nhiễm nặng tốn thêm từ 10% thức ăn. Chương trình kiểm soát dựa trên chẩn đoán bằng cạo da, chấm điểm viêm da lúc giết mổ, ELISA; xử lý tất cả lợn trong cùng một đợt, vệ sinh chuồng, loại thải con nhiễm nặng và cách ly lợn mới. Thuốc phải theo bác sĩ thú y và nhãn được phép lưu hành.
Đọc bài →Chấy rận trên bò: chấy cắn và chấy hút máu, ngưỡng 10 con mỗi inch vuông da và vì sao phải xử lý lần hai sau 2–3 tuần
Chấy rận bò sống trọn đời trên con vật và chỉ tồn tại vài ngày khi rời khỏi vật chủ. Có hai nhóm: chấy cắn ăn vảy da và chấy hút máu gây thiếu máu, sụt cân, nặng có thể chết. Chấy tăng mạnh vào mùa lạnh, lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, nên đếm chấy trên da và cân nhắc xử lý khi từ 10 con mỗi inch vuông; chấy hút máu đáp ứng tốt với thuốc toàn thân, chấy cắn đáp ứng tốt với thuốc tiếp xúc dạng đổ lưng. Thuốc không diệt trứng nên thường phải xử lý nhắc lại sau khoảng 2–3 tuần, điều trị cả đàn cùng lúc và cách ly bò mới nhập.
Đọc bài →Ruồi sừng (Haematobia irritans) trên bò: hút máu 20–38 lần mỗi ngày, ngưỡng 200 con/bò thịt và cách đếm ruồi trước khi xử lý
Ruồi sừng là ruồi hút máu nhỏ, sống gần như suốt đời trên lưng, vai, sườn bò và đẻ trứng vào phân bò tươi. Mỗi con hút máu khoảng 20–38 lần mỗi ngày, mỗi lần khoảng 1,5 mg; trên bò thịt có thể gặp hàng nghìn con mỗi cá thể, có nơi tới 20 000 con. Bò bị quấy rầy liếm, giật da, quẫy đuôi, đá bụng, đứng tụm hoặc đứng dưới nước thay vì gặm cỏ. Các tài liệu khuyến nông Hoa Kỳ dùng ngưỡng kinh tế khoảng 200 con/bò thịt (100 con mỗi bên sườn) và 100 con/bò sữa đang vắt (50 con mỗi bên), ước lượng trên 10 con mỗi đàn. Quản lý nên kết hợp nhiều biện pháp và theo dõi định kỳ; bài không nêu tên thuốc cụ thể.
Đọc bài →Sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF): virus do ve Hyalomma truyền, lây qua máu gia súc — theo WHO và ECDC
WHO: sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF) do một virus lây qua ve gây ra, tỷ lệ tử vong trong các đợt dịch 10–40%. Bệnh lưu hành ở châu Phi, Balkan, Trung Đông và các nước châu Á phía nam vĩ tuyến 50 Bắc; ve chi Hyalomma là vector chính. Người nhiễm do ve đốt hoặc tiếp xúc máu, mô gia súc nhiễm khi giết mổ; cũng có thể lây từ người sang người qua máu, dịch tiết, kể cả trong cơ sở y tế. ECDC ước tính mỗi năm có 10 000–15 000 ca nhiễm, khoảng 500 ca tử vong; trên 80% ca nhiễm không triệu chứng hoặc nhẹ. Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt và chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến cho người; phòng bệnh dựa vào chống ve đốt và bảo hộ khi giết mổ.
Đọc bài →Bệnh viêm miệng mụn nước (VSV) ở ngựa, bò: virus do muỗi cát, ruồi đen truyền và dễ nhầm với lở mồm long móng
Viêm miệng mụn nước là bệnh virus quan trọng của gia súc ở châu Mỹ, chủ yếu ở ngựa, bò và lợn, gây mụn nước, vết trợt, loét ở miệng, chân, vú. Muỗi cát Lutzomyia, ruồi đen và dĩn Culicoides có thể là vector sinh học; khi đã vào đàn, bệnh lây qua tiếp xúc trực tiếp và dụng cụ nhiễm. Bệnh rất ít gây chết nhưng làm vật đau, bỏ ăn, què, viêm vú, giảm sữa, và không thể phân biệt bằng mắt với lở mồm long móng nên cần chẩn đoán xét nghiệm. Ủ bệnh thường 3–7 ngày; vật thường khỏi sau 2–3 tuần. Phòng bệnh: cách ly, hạn chế di chuyển, nhốt chuồng khi có dịch, kiểm soát côn trùng, vệ sinh máng ăn uống, bảo hộ khi chăm vật bệnh vì người cũng có thể nhiễm.
Đọc bài →Ve sừng dài châu Á xâm lấn Hoa Kỳ: một con cái tự đẻ hàng nghìn trứng — điều giới nghiên cứu đang theo dõi
Ve sừng dài châu Á (Haemaphysalis longicornis) có nguồn gốc miền đông Trung Quốc, Nhật Bản, Viễn Đông Nga và Triều Tiên – Hàn Quốc. Năm 2017 loài này lần đầu được xác định ở Hoa Kỳ, trên một con cừu ở New Jersey; phân tích sau đó cho thấy ve đã có mặt từ năm 2010 hoặc trước đó, và tới 05/2024 đã ghi nhận ở 21 bang cùng Thủ đô Washington. Điểm đáng chú ý: con cái sinh sản đơn tính, một con có thể đẻ tới 2 000–3 000 trứng mà không cần con đực, nên một con ve đơn lẻ cũng có thể lập quần thể; ve bám dày trên gia súc có thể làm vật mất máu. Ở Hoa Kỳ ve liên quan tới Theileria orientalis kiểu Ikeda ở bò; giới nghiên cứu đang theo dõi khả năng mang mầm bệnh cho người.
Đọc bài →Bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) ở hươu và bò: virus họ hàng bluetongue do dĩn Culicoides truyền — theo WOAH
WOAH: bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) thuộc danh mục bệnh phải báo cáo WOAH. Bệnh do virus EHD (chi Orbivirus, họ hàng virus bluetongue) gây ra ở loài nhai lại hoang dã và nuôi, lây qua dĩn Culicoides nên có tính mùa rõ — phần lớn ca bệnh vào cuối hè, mùa thu. Hươu đuôi trắng bị nặng nhất; ở bò đa số nhiễm không triệu chứng, nhưng có thể sốt, bỏ ăn, loét miệng, khó nuốt, què. Tháng 10–11/2022, virus EHD type 8 có nguồn gốc Bắc Phi được phát hiện ở bò tại Sardinia, Sicily (Italy) và Andalusia (Tây Ban Nha). Chẩn đoán bằng RT-PCR và C-ELISA; vaccine rất hạn chế; chưa ghi nhận nguy cơ lây sang người.
Đọc bài →Thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA): mòng hút máu, kim tiêm dùng chung và virus mang suốt đời — theo WOAH
WOAH: thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA) là bệnh trong danh mục WOAH, do một lentivirus họ Retroviridae gây nhiễm dai dẳng ở họ ngựa, có ở khắp thế giới. Bệnh gây sốt tái phát, giảm tiểu cầu, thiếu máu, sụt cân nhanh, phù phần thấp cơ thể; nhiều ca không biểu hiện. Ngựa nhiễm mang virus trong máu suốt đời. Virus lây chủ yếu qua máu: ruồi hút máu (mòng họ Tabanidae) là vector cơ học, và lây qua kim tiêm, bơm tiêm, dụng cụ truyền dùng chung. Chẩn đoán bằng AGID và ELISA; hiện không có vaccine, kiểm soát bằng kiểm dịch. Virus không được coi là nguy cơ với sức khoẻ con người.
Đọc bài →Bệnh ngựa châu Phi (AHS): dĩn Culicoides truyền virus cho ngựa, la, lừa — theo WOAH
WOAH: bệnh ngựa châu Phi (AHS) là bệnh virus truyền qua động vật chân đốt, không lây qua tiếp xúc, gặp ở mọi loài họ ngựa; do orbivirus (họ Reoviridae), 9 type huyết thanh, truyền bởi ít nhất hai loài dĩn Culicoides (chính là C. imicola). Thể phổi gần như luôn chết; thể hỗn hợp tử vong tới 70%; tỷ lệ chết ở ngựa 70–95%. Không có bằng chứng lây sang người. Phòng: nhốt ngựa trong chuồng chống côn trùng từ chạng vạng đến rạng sáng, kiểm soát dĩn, hạn chế vận chuyển. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Dịch tả lợn châu Phi (ASF): ve mềm Ornithodoros, đường lây và an toàn sinh học — theo WOAH & FAO
WOAH: ASF là bệnh virus lây lan rất mạnh ở lợn nhà và lợn rừng, tỷ lệ chết có thể tới 100%; không gây hại sức khoẻ con người. Virus bền ngoài môi trường, tồn tại trên quần áo, ủng, bánh xe và trong sản phẩm thịt lợn. Đường lây: tiếp xúc lợn bệnh, ăn thức ăn/rác nhiễm virus, vật dụng nhiễm, và vết đốt của ve mềm chi Ornithodoros ở nơi có ve. An toàn sinh học là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Rift Valley fever (RVF): virus, muỗi và thiệt hại đàn — theo WOAH
WOAH: RVF là bệnh virus truyền vector (Phlebovirus), tăng sau mưa lớn/lũ khi muỗi bùng phát; một số Aedes truyền dọc qua trứng. Cừu/dê non và bê tử vong rất cao; cừu và bò mang thai hầu như luôn sẩy (80–100%). Người chủ yếu nhiễm qua tiếp xúc máu/mô động vật; cũng qua muỗi đốt. Chưa ghi nhận lây người–người. Bài không nêu thương hiệu vaccine.
Đọc bài →Bluetongue ở cừu và bò: Culicoides truyền virus — WOAH, không nêu tên thuốc
WOAH: bluetongue là bệnh virus không lây trực tiếp giữa động vật; vector chính là muỗi vằn nhỏ Culicoides hút máu động vật viremia. Cừu thường nặng nhất (bệnh suất có thể cao, tử vong trung bình 2–30%, đôi khi tới 70% ở giống rất nhạy). Bò thường nhiễm nhiều hơn về tỷ lệ nhưng ít triệu chứng, có thể duy trì virus. Không nguy cơ y tế công cộng cho người. Phòng: vaccine theo chủng địa phương, giám sát, hạn chế di chuyển và kiểm soát côn trùng — hỏi thú y, bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Viêm não Nhật Bản: muỗi Culex, ruộng lúa và vì sao WHO nhấn mạnh tiêm chủng
WHO: virus JEV (flavivirus) lây qua muỗi Culex (chủ yếu C. tritaeniorhynchus); chu kỳ muỗi–lợn/chim nước. Ước ~100.000 ca lâm sàng/năm; khoảng 1/250 nhiễm thành bệnh nặng; tử vong ở ca viêm não có thể tới 30%. Không có thuốc đặc trị; vaccine an toàn–hiệu quả; WHO khuyến nghị đưa vào lịch tiêm nơi JE là vấn đề y tế công cộng.
Đọc bài →Virus West Nile ở ngựa: vật chủ tận tiền, muỗi Culex và phòng không nêu tên thuốc
CDC: WNV lây chủ yếu qua muỗi Culex; chu kỳ muỗi–chim. Người, ngựa và động vật có vú khác là vật chủ tận tiền (dead-end). Có vaccine được cấp phép giảm nguy cơ nhiễm ở ngựa; chưa có vaccine cấp phép cho người. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng cho ngựa — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Leptospirosis sau mưa lũ: chuột, nước bẩn và cách giảm nguy cơ
CDC mô tả leptospirosis do vi khuẩn Leptospira trong nước tiểu động vật nhiễm, dễ tăng sau bão hoặc lũ. Ủ bệnh thường 2–30 ngày. Phòng: tránh bơi/lội nước nghi nhiễm, che vết thương, mang ủng chống nước, kiểm soát gặm nhấm.
Đọc bài →Giun tim ở chó (Dirofilaria): muỗi đốt, triệu chứng và phòng không dùng tên thuốc
CDC gọi nhiễm Dirofilaria immitis ở chó là bệnh giun tim. Lây qua muỗi (Aedes, Anopheles, Mansonia…). Ở chó có thể tắc động mạch phổi, ho, mệt khi vận động. Phòng: giảm đốt muỗi; hỏi thú y về lịch phòng — bài không nêu thương hiệu.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.