Bệnh “đau miệng” của bò và ngựa
Theo CFSPH (Đại học Iowa State), viêm miệng mụn nước là bệnh virus quan trọng của gia súc ở châu Mỹ, có thể gặp ở loài nhai lại, ngựa và lợn, gây mụn nước, vết trợt và loét ở miệng, chân, bầu vú. Virus lưu hành từ nam Mexico tới bắc Nam Mỹ và định kỳ lan ra ngoài, gây dịch [1].
- Bệnh do bốn virus thuộc chi Vesiculovirus (họ Rhabdoviridae), chia hai nhóm huyết thanh chính New Jersey và Indiana [1].
- USDA APHIS: bệnh truyền nhiễm của gia súc, chủ yếu ở ngựa và bò, đôi khi ở lợn, cừu, dê, lạc đà không bướu và cả người; lây chủ yếu qua ruồi, dĩn hút máu. Hoa Kỳ đã xác nhận ca bệnh trong năm 2026; từ 1995 miền Tây Nam và miền Tây nước này có nhiều đợt dịch, lan rộng nhất năm 2019 [2].
- Dù hiếm khi gây chết nhiều, bệnh ảnh hưởng tới di chuyển động vật và thương mại quốc tế, gây thiệt hại kinh tế [2].
Côn trùng mở đường, tiếp xúc làm lan rộng
| Đường lây (CFSPH) | Chi tiết |
|---|---|
| Vector sinh học | Muỗi cát Lutzomyia, ruồi đen (họ Simuliidae), dĩn Culicoides. Muỗi cát quan trọng ở vùng lưu hành nhưng bay ngắn; ruồi đen được cho là vector đặc biệt quan trọng ở miền tây Hoa Kỳ [1] |
| Vector cơ học | Virus từng được tìm thấy ở muỗi Aedes, ruồi mắt (Chloropidae), ruồi chi Musca [1] |
| Tiếp xúc | Từ vật sang vật qua dịch mụn nước, nước bọt; da, niêm mạc trầy xước giúp virus xâm nhập [1] |
| Dụng cụ, thức ăn | Virus trong nước bọt sống được 3–4 ngày trên xô vắt sữa, máng ăn, cỏ khô; máy vắt sữa cũng có vai trò [1] |
- Mùa bệnh: ở vùng lưu hành, bệnh hay gặp cuối mùa mưa, đầu mùa khô [1]; APHIS: dịch thường xảy ra vào tháng ấm, hay dọc theo sông suối [2]. Ở Hoa Kỳ, dịch thường kết thúc khi có sương giá đầu mùa diệt côn trùng [1].
- Trong một đợt dịch ở Hoa Kỳ, vật dễ mắc bệnh hơn nếu có nguồn nước chảy (suối, kênh tưới) trong phạm vi khoảng 1/4 dặm, có lẽ vì nước làm tăng mật độ côn trùng [1].
💡 Bạn có biết? CFSPH: ruồi đen nhiễm virus có thể truyền VSV sang những con ruồi đen khác cùng hút máu trên một vật chủ, kể cả khi vật chủ đó không nhiễm [1].
Dấu hiệu, chẩn đoán và phòng bệnh
- Ủ bệnh thường 3–7 ngày [1]; APHIS: dấu hiệu có thể xuất hiện 2–8 ngày sau phơi nhiễm [2].
- Dấu hiệu đầu tiên hay gặp là chảy nhiều dãi, sùi bọt mép; trong miệng có mụn nước trắng, nổi gồ ở môi, lợi, lưỡi. Mụn nước vỡ nhanh thành vết trợt, loét gây đau, vật ngại ăn uống, sụt cân. Tổn thương ở vành móng có thể gây què, viêm lá móng, thậm chí tuột móng; tổn thương núm vú dẫn tới viêm vú; bò sữa giảm sữa [1][2].
- Nếu không bội nhiễm, vật thường khỏi sau khoảng 2–3 tuần; tỷ lệ mắc rất dao động, từ 5% tới hơn 90%; chết rất hiếm ở bò, ngựa [1].
- Bệnh không thể phân biệt bằng lâm sàng với một số bệnh mụn nước khác, trong đó có lở mồm long móng — chẩn đoán nhanh bằng xét nghiệm (ELISA, RT-PCR, phân lập virus) giúp không bỏ sót bệnh nguy hiểm hơn [1]. Gặp vật có mụn nước, chảy dãi, què: báo ngay thú y để được lấy mẫu và hướng dẫn [1][2].
- Phòng bệnh (APHIS, CFSPH): cách ly vật mới trước khi nhập đàn; tách vật bệnh; chăm vật khoẻ trước, vật bệnh sau; rửa, sát trùng tay và ủng; kiểm soát côn trùng bằng bẫy, vệ sinh chuồng; vệ sinh máng ăn uống, sát trùng máy vắt sữa, vắt bò có tổn thương sau cùng; khi có dịch, nhốt chuồng giảm nguy cơ so với chăn thả, và cơ quan thú y có thể kiểm dịch trại, hạn chế di chuyển [1][2].
- Vaccine: APHIS cho biết chưa có vaccine được phê duyệt cho ngựa [2]; CFSPH: một số vùng lưu hành ở Trung và Nam Mỹ có vaccine thương mại [1]. Điều trị là chăm sóc hỗ trợ, cho ăn thức ăn mềm; thuốc do bác sĩ thú y chỉ định [1][2].
- Người có thể nhiễm khi tiếp xúc tổn thương, nước bọt của vật bệnh, gây bệnh giống cúm, thường khỏi sau 4–7 ngày — dùng găng tay, đồ bảo hộ khi chăm vật có tổn thương [1][2].
Xem thêm: Muỗi cát và bệnh Leishmania · Ruồi đen Simulium · Dĩn Culicoides.
Ba nhóm côn trùng có thể là vector sinh học của VSV?
Muỗi cát, ruồi đen, dĩn Culicoides [1].
Vì sao gặp vật có mụn nước ở miệng phải báo thú y ngay?
Vì VSV không phân biệt được bằng mắt với lở mồm long móng [1].
Dấu hiệu đầu tiên thường thấy là gì?
Chảy nhiều dãi [1][2].
Nguồn tham khảo
- Center for Food Security and Public Health (Iowa State University) — Vesicular Stomatitis factsheet (PDF, 2016) — truy cập 09/10/2026.
- USDA APHIS — Vesicular Stomatitis Virus — truy cập 09/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.