Những trang sách bị “gặm” lốm đốm
UC IPM cho biết nếu sách trên giá có trang và gáy bị gặm, hãy nghĩ tới hai loài trông rất giống nhau là cá bạc (Lepisma saccharina) và cá lửa (Thermobia domestica). Ruột chúng có enzyme tiêu hoá cellulose; chúng chọn tủ sách, tủ quần áo, chỗ có sách, vải, tinh bột hoặc đồ ăn khô [1].
Đại học Maryland: đây là một trong những nhóm côn trùng nguyên thuỷ nhất, hoá thạch có niên đại hơn 400 triệu năm; phần lớn sống ngoài trời nhưng trong nhà trở thành loài gây hại vì ăn tinh bột, gáy sách, đồ khô, bột, vải, giấy [3]. Chúng ăn đêm, ban ngày nấp; khi bị nhấc vật che, chúng lao vụt sang chỗ kín khác. Chúng có thể sống vài tháng không cần ăn [1].
Phân biệt cá bạc và cá lửa
| Đặc điểm | Cá bạc | Cá lửa |
|---|---|---|
| Màu, cỡ | Bóng, bạc hoặc xám ngọc trai, khoảng 1/2 inch, có thể tới 3/4 inch [1] | Bóng, xám hoặc nâu lốm đốm, khoảng 1/2 inch [1] |
| Nơi ưa | Ẩm, ấm: phòng giặt 71–90 °F (khoảng 22–32 °C); ở nhiệt cao hơn cần độ ẩm trên 75% [1]. NC State: nhà tắm, tầng hầm, giá sách [2] | Rất nóng: trên 90 °F (khoảng 32 °C), tối ưu 98–102 °F; quanh lò, máy sưởi, lò sưởi, ống nước nóng, gác mái mùa hè [1] |
| Trứng | Nở sau khoảng 19–32 ngày [1] | Nở sau khoảng 14 ngày [1] |
| Tuổi thọ | Khoảng 3 năm [1] | Khoảng 2 năm [1] |
- Cả hai không cánh, thân mềm thon dần về sau, 2 râu dài và 3 phần phụ dạng đuôi; khác hầu hết côn trùng, chúng lột xác suốt đời, qua 45–60 tuổi [1].
- Dấu vết: hàm rất yếu nên chúng cạo bề mặt giấy chứ không cắn; vết ăn là các lỗ không đều, rời rạc, giấy hay đổi màu do nấm. Thấy vảy mịn như bụi, hơi óng dưới đồ bị hại là dấu hiệu tốt để nhận ra thủ phạm [1]. NC State: mép giấy có vết khía, gáy sách sờn, kèm xác lột, vảy, phân [2].
- Đại học Maryland: giấy báo, bìa các-tông, giấy gói màu nâu ít khi bị ăn; với vải, chúng thích vải lanh, đôi khi ăn lụa, rayon, cotton, để lại vết ố vàng trên vải lanh [3].
Xử lý theo IPM: khô – sạch – kín
- 🔎 Giám sát bằng bẫy dính dùng cho gián, hoặc lọ thuỷ tinh nhỏ dán băng keo giấy bên ngoài: côn trùng bò lên băng keo, rơi vào lọ và không bò ra được; đặt ở góc và dọc mép tường [1].
- 💧 Giữ tầng hầm, phòng giặt, nhà tắm — nhất là buồng tắm đứng — sạch và khô; sửa chỗ rò rỉ, nhỏ giọt [1].
- 🌀 Dùng máy hút ẩm ở không gian kín; quạt thông gió giảm độ ẩm tới mức cá bạc không chịu được; kiểm tra quạt hút nhà tắm còn chạy tốt [1][2].
- 🧹 Dọn bụi thường xuyên vì bụi, rác vụn, xác côn trùng là nguồn thức ăn; định kỳ dọn tủ, hộp cất đồ; thỉnh thoảng xê dịch sách, báo trên giá [1].
- 🧱 Trám lỗ, khe hở quanh đường ống nước, ống luồn dây điện [1]; bịt các kẽ nứt là chỗ trú hoặc lối vào nhà [2].
- 🫙 Cất đồ ăn khô trong hộp nắp kín; giấy tờ, vải cất lâu cho vào túi nhựa hoặc hộp kín khí; bớt sách báo, thùng cũ không dùng [1][2].
- UC IPM: nhiễm nhẹ hoặc thỉnh thoảng gặp một con thì không cần dùng thuốc; chỉ dùng hoá chất khi nhiễm nặng, và thuốc sẽ không hiệu quả nếu không loại bỏ độ ẩm, thức ăn, chỗ nấp. Gần như không thể kiểm soát quần thể lớn nếu còn nước nhỏ giọt, bề mặt ẩm [1].
- Bả thường kém hiệu quả vì cá bạc ít ăn bả; bình xông khói (fogger) không được khuyến cáo [1] — NC State: xông ở gác mái hiếm khi hiệu quả vì thuốc không thấm xuống dưới lớp cách nhiệt, thùng đồ [2].
- Nếu cần xử lý, nên thuê đơn vị dịch vụ có chuyên môn và làm đúng nhãn; bài viết không nêu tên sản phẩm hay liều.
Xem thêm: Bọ thảm và ngài quần áo · Mọt và ngài trong tủ bếp · Bẫy dán giám sát.
Cá bạc thích chỗ khô ráo hay ẩm ướt?
Ẩm, ấm — như phòng giặt, nhà tắm [1][2].
Vì sao vết ăn trên giấy trông như bị “cạo”?
Vì hàm của chúng rất yếu, chỉ cạo bề mặt [1].
Biện pháp quan trọng nhất để phòng cá bạc?
Giảm ẩm, giữ sạch bụi, bịt khe [1][2].
Nguồn tham khảo
- UC Statewide IPM Program — Pest Notes: Silverfish and Firebrats (UC ANR Publication 7475) — truy cập 09/10/2026.
- NC State Extension — Silverfish and Firebrats — truy cập 09/10/2026.
- University of Maryland Extension — Silverfish and Firebrats — truy cập 09/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.