Một bệnh sốt xuất huyết do ve
WHO mô tả CCHF là bệnh phân bố rộng do một virus lây qua ve (chi Nairovirus) gây ra; virus gây các đợt dịch sốt xuất huyết virus nặng với tỷ lệ tử vong 10–40%. Bệnh lưu hành ở châu Phi, vùng Balkan, Trung Đông và các nước châu Á phía nam vĩ tuyến 50 Bắc — giới hạn địa lý của ve vector chính [1].
- ECDC: CCHF là bệnh sốt xuất huyết virus lây qua ve phân bố rộng nhất; ước tính 3 tỷ người có nguy cơ, mỗi năm có 10 000–15 000 ca nhiễm, khoảng 500 ca tử vong; đã ghi nhận ca bệnh ở hơn 30 nước châu Phi, châu Á và châu Âu [2].
- Vật chủ của virus gồm nhiều loài hoang dã và gia súc như bò, cừu, dê; động vật nhiễm không có biểu hiện bệnh và có virus trong máu khoảng một tuần, đủ để vòng ve – vật – ve tiếp diễn. Nhiều loài chim kháng virus, nhưng đà điểu nhạy cảm [1].
- Ở châu Âu và các nước lân cận, ca bệnh lẻ tẻ hoặc ổ dịch được ghi nhận ở Albania, Bulgaria, Georgia, Hy Lạp, Kosovo, Nga, Tây Ban Nha, Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ; Tây Ban Nha báo cáo ca đầu tiên năm 2016, sau đó hồi cứu phát hiện một ca từ năm 2013 [2].
Lây thế nào, biểu hiện ra sao?
| Đường lây | WHO, ECDC mô tả |
|---|---|
| Ve đốt | Ve chi Hyalomma là vector chính [1]; trong quần thể ve, virus truyền qua các giai đoạn phát triển và qua trứng sang thế hệ sau [2] |
| Máu, mô gia súc | Tiếp xúc máu, mô động vật nhiễm trong và ngay sau khi giết mổ; phần lớn ca bệnh là người làm chăn nuôi, công nhân lò mổ, bác sĩ thú y [1] |
| Người sang người | Tiếp xúc gần với máu, dịch tiết, cơ quan của người bệnh; lây trong cơ sở y tế do dụng cụ tiệt trùng không đúng, dùng lại kim tiêm [1] |
- Ủ bệnh: sau ve đốt thường 1–3 ngày (tối đa 9 ngày); sau tiếp xúc máu, mô nhiễm thường 5–6 ngày (tối đa ghi nhận 13 ngày) [1].
- Khởi phát đột ngột: sốt, đau cơ, chóng mặt, đau cứng cổ, đau lưng, đau đầu, đau mắt, sợ ánh sáng; có thể buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng. Sau đó có thể xuất hiện chấm xuất huyết ở da, niêm mạc miệng họng, mảng bầm lớn; người bệnh nặng có thể suy thận, suy gan, suy hô hấp nhanh sau ngày thứ năm [1].
- WHO: tỷ lệ tử vong khoảng 30%, tử vong thường ở tuần thứ hai; người qua khỏi thường bắt đầu hồi phục từ ngày thứ 9–10 [1]. ECDC: trên 80% ca nhiễm không triệu chứng hoặc nhẹ, trẻ em thường bị nhẹ hơn [2].
💡 Bạn có biết? ECDC: ve Hyalomma trưởng thành không ngồi chờ trên ngọn cỏ — chúng nấp dưới đất rồi chủ động chạy tới vật chủ khi cảm nhận rung động, CO₂, hơi ấm…, và có thể nhận ra vật chủ bằng mắt từ 3–4 m, xa tới 9 m. Ve non bám trên chim tới 26 ngày nên có thể được chở qua các lục địa [3].
Phòng bệnh: chống ve đốt và bảo hộ khi giết mổ
- Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt; chăm sóc hỗ trợ tích cực sớm (bù dịch, điều trị triệu chứng) giúp tăng khả năng sống. WHO lưu ý hiệu quả của thuốc kháng virus từng dùng ngoài chỉ định còn rất không chắc chắn [1].
- Hiện chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến cho người; vaccine bất hoạt từ não chuột chỉ dùng quy mô nhỏ ở Đông Âu (ECDC: dùng ở Bulgaria). Không có vaccine cho động vật [1][2].
- Chống ve đốt: mặc áo dài tay, quần dài, quần áo sáng màu để dễ thấy ve; dùng sản phẩm xua ve được phép theo nhãn; thường xuyên kiểm tra quần áo, da và gỡ ve đúng cách; tránh nơi và mùa ve hoạt động mạnh [1][2].
- Người chăn nuôi, giết mổ: đeo găng tay và đồ bảo hộ khi xử lý động vật hoặc mô động vật ở vùng lưu hành, kể cả giết mổ tại nhà; cách ly gia súc trước khi vào lò mổ hoặc xử lý ve định kỳ hai tuần trước khi giết mổ [1]. Sau một ổ dịch ở lò mổ đà điểu Nam Phi, đà điểu được giữ sạch ve 14 ngày trong trại cách ly trước khi giết mổ, giúp ngăn lây sang người [1].
- ECDC: bảo quản thịt ở 4–8 °C, nấu chín kỹ, giữ vệ sinh khi sơ chế; người đã phơi nhiễm virus nên đi khám nếu có triệu chứng trong 14 ngày sau lần tiếp xúc cuối với ca bệnh [2].
- Cơ sở y tế: áp dụng phòng ngừa chuẩn — vệ sinh tay, phương tiện bảo hộ, tiêm an toàn; mẫu bệnh phẩm có nguy cơ sinh học rất cao, chỉ nhân viên được đào tạo ở phòng xét nghiệm phù hợp mới xử lý [1].
Bài viết phổ biến kiến thức, không thay thế tư vấn y tế. ECDC lưu ý đã có ca bệnh nhập khẩu từ vùng lưu hành, nên nhân viên y tế cần hỏi tiền sử đi lại của người bệnh [2].
Xem thêm: Ve bò và bệnh ký sinh trùng đường máu · Ve chó nâu và Ehrlichia · Kiểm tra ve sau giờ chơi.
Chi ve nào là vector chính của CCHF?
Hyalomma [1].
Ngoài ve đốt, người còn nhiễm CCHF qua đâu?
Máu, mô gia súc nhiễm khi giết mổ, và máu, dịch tiết của người bệnh [1].
Đã có vaccine CCHF phổ biến cho người chưa?
Chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến [1].
Nguồn tham khảo
- WHO — Crimean-Congo haemorrhagic fever fact sheet — truy cập 09/10/2026.
- ECDC — Factsheet about Crimean-Congo haemorrhagic fever — truy cập 09/10/2026.
- ECDC — Hyalomma marginatum: factsheet for experts — truy cập 09/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.