Đô thị, công trình & mối
Dịch hại đô thị: mối hại công trình, gián, kiến, ruồi, muỗi trong khu dân cư, toà nhà, trường học, bệnh viện.
— lượt xem26 bài · mới nhất trước
Đuôi bật (springtails, Collembola): nhảy trong bồn rửa và chậu cây — hạ ẩm, để đất khô giữa lần tưới, không xịt thuốc xuống cống
Đuôi bật là động vật nhỏ (khoảng 1,5 mm / 1/16 inch), không cánh, nhảy nhờ cấu trúc dạng lò xo dưới bụng (furcula). UC IPM và Minnesota Extension nhấn mạnh: chúng không đốt người hay thú cưng, không truyền bệnh, không làm hỏng đồ đạc — chủ yếu gây khó chịu khi xuất hiện hàng loạt chỗ ẩm. Sống trong đất giàu hữu cơ, lá mục, lớp phủ; vào nhà qua khe cửa, ống thông gió hoặc theo chậu cây tưới quá nhiều. Cách xử lý: sửa rò rỉ, làm khô tầng hầm/nhà vệ sinh, để đất chậu khô giữa lần tưới, không để nước đọng đĩa lót; quét hoặc hút; rửa xuống cống nếu ở bồn. Không đổ hoặc xịt thuốc trừ sâu xuống cống. Thuốc chỉ mang lại giảm tạm thời nếu không xử lý ẩm.
Đọc bài →Mọt bột gỗ (powderpost beetles): lỗ tròn nhỏ, bột mịn như phấn — hạ ẩm, thay gỗ, sơn kín mặt mới chặn trứng
Mọt bột gỗ là nhóm mọt nhỏ khoét gỗ đã chết trong nhà: sàn, đồ gỗ, ốp tường, cả tre vì nhiều tinh bột. Theo University of Maryland Extension, ấu trùng dài dưới khoảng 6 mm, đục đường hầm và nhồi phấn gỗ mịn (frass); khi trưởng thành đục lỗ tròn đường kính khoảng 0,8–3 mm để chui ra. Thấy bột mới tái xuất vài tuần sau khi quét là dấu hiệu còn hoạt động. Ấu trùng làm việc chậm nên có thời gian đánh giá. Cách xử lý: thay đoạn gỗ nhiễm cục bộ; đồ quý có thể hun trùng hoặc đông lạnh tại cơ sở có phép; giảm ẩm, thông gió; sơn, vecni hoặc shellac kín mặt gỗ để bịt khe đẻ trứng; borate cho gỗ chưa sơn. Không cần xử lý khẩn cấp trong vài ngày.
Đọc bài →Sốt phát ban do bọ chét chuột (murine typhus): vi khuẩn Rickettsia typhi lây qua phân bọ chét — và là nguyên nhân của 1/3 ca sốt chưa rõ căn nguyên trong một nghiên cứu ở Hà Nội
Theo CDC, sốt phát ban do bọ chét (murine typhus, sốt phát ban địa phương) do vi khuẩn Rickettsia typhi gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét chuột phương Đông Xenopsylla cheopis và bọ chét mèo. Vi khuẩn nằm trong phân bọ chét, bị chà vào vết đốt, vết xước, niêm mạc mắt hoặc hít phải; bệnh không lây từ người sang người. Triệu chứng xuất hiện sau 3–14 ngày: sốt, rét run, đau đầu, đau cơ, buồn nôn, đau bụng, ho; khoảng một nửa người bệnh nổi ban, thường từ ngày thứ 5. Một nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2001–2003 ghi nhận 33,3% bệnh nhân sốt cấp chưa rõ nguyên nhân mắc bệnh này. Không có vắc xin; phòng bệnh bằng kiểm soát chuột, trị bọ chét cho thú cưng và tránh tiếp xúc động vật hoang.
Đọc bài →Rận sách (booklice, Psocoptera) trong nhà ẩm, thùng giấy, giá sách: không cắn người — hạ độ ẩm dưới 45–50% mới là cách xử lý tận gốc
Rận sách (booklice, nhóm psocid thuộc bộ Psocoptera) là côn trùng nhỏ 1–2 mm, màu trắng ngà đến xám, không phải chấy rận thật, không cắn người hay thú cưng. Chúng sống nơi ấm, ẩm, ít bị động tới, ăn nấm mốc, bột hồ đóng sách, giấy dán tường và đôi khi có trong bột, ngũ cốc. Thấy rận sách là dấu hiệu nhà đang có vấn đề ẩm mốc. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, rận sách không sống được khi độ ẩm tương đối xuống dưới 45–50%; cách xử lý là hút bụi, bỏ đồ mốc, dùng máy hút ẩm hoặc quạt thông gió, sửa ống rò, kê thùng giấy khỏi sàn và đựng thực phẩm khô trong hộp kín. Thuốc diệt côn trùng thường không cần và không hiệu quả khi nhà vẫn ẩm.
Đọc bài →Ruồi cống (Psychodidae) trong nhà tắm, chung cư: tìm đúng ống thoát, cọ sạch màng nhớt — đổ nước sôi, thuốc tẩy chỉ là tạm thời
Ruồi cống (ruồi bướm, moth fly) là loài ruồi nhỏ 1,5–6 mm, mình phủ lông, không đốt người, hay đậu trên tường nhà tắm, bếp, tầng hầm. Ấu trùng sống trong lớp màng nhớt hữu cơ bám thành ống thoát, xi-phông, khay nước ngưng tủ lạnh, điều hoà; vòng đời 7–28 ngày. Theo UC IPM và các trường đại học Hoa Kỳ, cách bền vững là tìm ống bị nhiễm (úp cốc hoặc dán băng dính lên miệng ống), thông tắc, tháo xi-phông và cọ sạch màng nhớt bằng bàn chải cứng. Đổ nước sôi hay thuốc tẩy không loại bỏ được lớp màng nên chỉ có tác dụng tạm thời; không đổ thuốc trừ sâu xuống cống.
Đọc bài →Khảo nghiệm bả diệt gián theo EPA 810.3500: thử nghiệm “có lựa chọn” thức ăn, làm quen 3 ngày, phơi nhiễm 14 ngày và lão hoá bả
Ở Hoa Kỳ, mọi sản phẩm diệt dịch hại y tế công cộng như gián, ve, muỗi phải nộp dữ liệu hiệu lực khi đăng ký. Hướng dẫn thử nghiệm OCSPP 810.3500 “Premises Treatments” bản cuối được EPA ban hành tháng 9/2019, thay bản 1998. Với bả gián, EPA khuyến nghị thử nghiệm có lựa chọn: đặt bả cạnh nguồn thức ăn thay thế để chứng minh bả đủ hấp dẫn; gián làm quen 3 ngày, sau đó phơi nhiễm tới 14 ngày, chỉ tiêu chính là tỷ lệ chết. Nếu nhãn công bố hiệu lực nhiều tháng, bả phải được lão hoá tương ứng ở 25 ± 1 °C, độ ẩm 50–80%. Bản 1998 dùng hộp có lựa chọn với 50 gián Đức, đếm ở ngày 1–21 và hiệu chỉnh bằng công thức Abbott.
Đọc bài →Nhện góa phụ đen (Latrodectus) quanh nhà kho, gara: nhận diện dấu đồng hồ cát, dọn bừa bộn và làm gì khi bị cắn — theo UC IPM
UC IPM: nhện góa phụ (chi Latrodectus) có bụng tròn, màu đặc trưng và giăng mạng rối, không theo hình mẫu. Con cái góa phụ đen trưởng thành dài khoảng 13 mm, đen bóng, có dấu đỏ hình đồng hồ cát ở mặt bụng. Chúng ưa lỗ hổng, khe nứt, rác và đồ bừa bộn quanh công trình: nhà kho, gara, tường đá, đống củi, thường trong khoảng 1 m sát mặt đất. Vết cắn hiếm gặp, chủ yếu xảy ra khi tay chạm vào chỗ nhện trú; nọc độc thần kinh gây đau cơ, co cứng bụng. Cách quản lý chính là dọn bừa bộn, hút bụi mạng nhện, đeo găng khi dọn kho; thuốc khó đem lại hiệu quả lâu dài. Bị cắn cần đi khám ngay.
Đọc bài →Cá bạc (silverfish) gặm sách, giấy dán tường: nhận diện, giảm ẩm, dọn bụi và bịt khe theo UC IPM
Cá bạc và cá lửa là côn trùng không cánh, thân thon có vảy, ba phần phụ dạng đuôi, hoạt động ban đêm. Chúng ăn đồ khô giàu tinh bột: ngũ cốc, bột, đồ ăn thú cưng, giấy có hồ dán, gáy sách, giấy dán tường, hồ vải; hàm yếu nên cạo bề mặt giấy thay vì cắn. Cá bạc ưa chỗ ẩm ấm như nhà tắm, phòng giặt, tầng hầm; cá lửa ưa chỗ rất nóng quanh lò, ống nước nóng. Giám sát bằng bẫy dính hoặc lọ thuỷ tinh dán băng keo bên ngoài; phòng bằng giữ khô ráo, dọn bụi, bịt khe quanh ống, sửa rò rỉ, dùng máy hút ẩm, quạt thông gió, cất đồ khô trong hộp kín. UC IPM: nhiễm nhẹ không cần dùng thuốc.
Đọc bài →Bọ thảm và ngài quần áo: “thủ phạm” làm thủng len, lụa — hút bụi, giặt nóng, cất kín theo UC IPM
UC IPM: bọ thảm (họ Dermestidae) và ngài quần áo là côn trùng hại vải trong nhà, kho, bảo tàng. Chỉ sâu non gây hại: chúng ăn len, lụa, da, lông thú, lông vũ, lông thú cưng; không ăn sợi tổng hợp. Bọ thảm trưởng thành ăn phấn hoa, hay bay vào nhà qua cửa sổ hoặc theo hoa cắt cành; ngài quần áo bay yếu, ở gần đồ bị hại. Cách xử lý: hút bụi kỹ khe, góc, gầm đồ; giặt nóng hoặc giặt khô; vứt đồ nhiễm nặng; cất đồ sạch trong hộp kín; xử lý đồ bằng ngăn đá hoặc nhiệt nếu chất liệu chịu được; dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM khuyên không xịt thuốc lên quần áo, chăn gối.
Đọc bài →Mọt và ngài trong tủ bếp: hộp kín, ngăn đá, không xịt thuốc — theo UC IPM
UC IPM: côn trùng hại thực phẩm khô (ngài Ấn Độ, mọt bột, mọt răng cưa, mọt thuốc lá, bọ kho…) thường theo gói thực phẩm đã nhiễm vào nhà; khi thấy ngài bay trong bếp, chúng thường đã lan sang gói khác. Dấu hiệu: tơ trong góc gói, lỗ nhỏ trên bao bì. Cách xử lý: bỏ thực phẩm nhiễm, hút bụi khe tủ, rửa kệ bằng xà phòng và nước, đựng thực phẩm trong hộp nắp kín (túi nilon không đủ), cất đồ ít dùng vào ngăn đá, dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM không khuyến cáo dùng thuốc trừ sâu cho côn trùng hại thực phẩm khô.
Đọc bài →Mạt bụi nhà và hen suyễn: giặt nóng, bọc nệm, giữ độ ẩm 30–50% theo EPA
EPA: mạt bụi nhỏ đến mức mắt thường không thấy, nhà nào cũng có; chúng ăn vảy da người và sống trong nệm, gối, thảm, ghế bọc vải, chăn, quần áo, thú nhồi bông. Xác và phân mạt có thể kích phát hen ở người dị ứng, và phơi nhiễm có thể gây hen ở trẻ chưa từng có triệu chứng. Cách giảm: giặt chăn ga nước nóng mỗi tuần và sấy khô hẳn, bọc nệm gối chống bụi, hút bụi hằng tuần (máy có lọc HEPA), lau ẩm, giữ độ ẩm trong nhà khoảng 30–50%.
Đọc bài →Anopheles stephensi: muỗi sốt rét đô thị xâm lấn và sáng kiến 5 hướng của WHO
WHO: Anopheles stephensi truyền được cả P. falciparum và P. vivax, khác các vector sốt rét chính ở chỗ phát triển tốt trong đô thị, đẻ ở bể, téc chứa nước, giếng. Có nguồn gốc Nam Á và bán đảo Ả Rập, loài này đã được phát hiện ở Djibouti (2012), Ethiopia, Sudan (2016), Sri Lanka (2017), Somalia (2019), Nigeria (2020), Yemen (2021), Ghana và Kenya (2022), và kháng nhiều nhóm hoá chất. WHO khởi động sáng kiến 9/2022 với 5 hướng: hợp tác, giám sát, chia sẻ thông tin, hướng dẫn, nghiên cứu.
Đọc bài →Khảo nghiệm phun không gian (ULV): lồng muỗi 25–100 m, giọt 15 µm và ngưỡng 90% theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc phun không gian trên mặt đất trong và ngoài nhà: phòng thí nghiệm (LD50/LD90, LC50/LC90, ống gió 2,9 m/s, giọt Dv0,5 15 ± 2 µm), thử quy mô nhỏ (lồng 25 muỗi cái treo cao 1,5 m ở 25, 50, 75, 100 m cuối gió; gió 3–15 km/h; phòng ≥30 m³ với 10 lồng) rồi thử vận hành. Mục tiêu là tìm mức xử lý thấp nhất đạt ít nhất 90% muỗi chết sau 24 giờ. EPA: phun ULV tạo giọt rất nhỏ lơ lửng, diệt muỗi đang bay.
Đọc bài →Kiến vào bếp: lau vệt mùi, bịt khe, dùng bả chậm — IPM theo UC IPM & EPA
UC IPM: phần lớn kiến sống ngoài trời, nên trọng tâm là chặn kiến vào nhà. Lau vệt kiến bằng nước xà phòng để xoá vệt mùi, bịt khe bằng keo trám, cất thực phẩm trong hộp kín, sửa vòi rò. Phun trong nhà không ngăn được kiến mới vào; bả chậm do kiến thợ mang về tổ mới diệt được cả đàn, thường sau 5–10 ngày. EPA: phòng trước, bả là tuyến hoá chất đầu tiên, để xa trẻ em và thú nuôi.
Đọc bài →Máng xối và nước đọng quanh nhà: IPM chống muỗi theo EPA & CDC
EPA và CDC đặt loại bỏ nước đọng làm nền IPM chống muỗi quanh nhà: máng xối, xô, lốp, bạt, khay cây, bể chim… EPA: đổ/thay nước bể chim, đài phun, khay cây ít nhất mỗi tuần; giữ nước hồ bơi tuần hoàn. CDC: mỗi tuần đổ–cọ–úp–đậy vật chứa. Không thay bằng một bình xịt trưởng thành.
Đọc bài →Rệp giường: nhiệt 49°C và thuốc trong IPM — EPA không chọn một mình
EPA: kiểm soát rệp giường cần thời gian và kiên nhẫn; IPM kết hợp nhiều biện pháp, kể cả dùng thuốc có chừng mực. Sấy quần áo/ga ở nhiệt cao khoảng 30 phút; đốt nóng đồ hoặc phòng tới ít nhất 120°F (~49°C) trong 90 phút để diệt cả trứng. Nhiệt không để lại dư lượng nên phải ngăn tái nhiễm. Thuốc chỉ là một phần kế hoạch; chọn sản phẩm đăng ký EPA ghi nhãn rệp giường.
Đọc bài →Ruồi trong bếp: vệ sinh, đậy rác và cống sàn — EPA đặt trước hoá chất
EPA mô tả IPM bốn bước: ngưỡng hành động, giám sát–định danh, phòng ngừa, rồi mới kiểm soát. Toolkit IPM 2021 nhấn vệ sinh bếp là bước đầu quan trọng; làm sạch cống sàn hàng tuần vì mỡ và vụn thức ăn thu hút ruồi; lưới cửa–lỗ thông gió; đậy thức ăn và thùng rác kín.
Đọc bài →Chuột trong nhà: bịt lỗ, cắt thức ăn — EPA khuyên làm trước khi đặt bẫy
EPA nhắc có thể không thấy chuột trừ khi mật độ cao. Dấu hiệu: phân, tổ, bao bì bị cắn, lỗ trên tường–sàn, mùi. Phòng bằng bịt lỗ (có thể dùng len thép), dọn chỗ làm tổ, cắt thức ăn–nước, đậy rác kín.
Đọc bài →Gián trong nhà và hen suyễn: CDC khuyên đừng xịt sương mù
CDC xếp gián vào nhóm yếu tố kích hoạt cơn hen ở nơi có thức ăn và vụn bánh. Cách làm: cắt nước–thức ăn, hộp kín, đậy rác, hút bụi, trám khe — và tránh bình xịt, máy phun sương vì có thể gây cơn hen.
Đọc bài →Nhện trong nhà: bạn hữu ích? Thám tử nhí quan sát an toàn
Hầu hết nhện trong nhà giúp bắt côn trùng và hiếm khi đốt người. Cùng thám tử nhí học cách quan sát từ khoảng cách an toàn, khi nào cần gọi người lớn, và vì sao không nên đập nhện bừa bãi.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.