Khảo nghiệm & tiêu chuẩn
Phương pháp khảo nghiệm hiệu lực trong phòng thí nghiệm và thực địa, thiết kế thí nghiệm, tiêu chuẩn và báo cáo.
— lượt xem24 bài · mới nhất trước
Thử nghiệm bán thực địa (semi-field) cho sản phẩm xua không gian: WHO PQT yêu cầu 3 nghiên cứu GLP, thường dùng experimental hut và thiết kế Latin square
Sản phẩm xua không gian (spatial emanator) cần bằng chứng hiệu lực gần điều kiện dùng thực trước khi tiền thẩm định. Hướng dẫn WHO PQT/VCP Module 5 (bản v0, 08/2025) yêu cầu ba nghiên cứu bán thực địa ở các vùng địa lý khác nhau, tuân thủ GLP. Phương pháp điển hình là nghiên cứu nhà thử nghiệm (experimental hut) với tình nguyện viên (người ngủ hoặc bắt muỗi đáp — HLC); thiết kế Latin square để xoay người ngủ giữa các nhà, hạn chế nhiễu vị trí và người hấp dẫn. Mẫu thử gồm sản phẩm chưa già và đã già nhân tạo/thực địa; đối chứng âm và dương (sản phẩm đã tiền thẩm định cùng kiểu tác động). Điểm cuối thường gồm ức chế hút máu, ức chế đáp/đậu, bảo vệ cá nhân, knockdown và chết sau 24 giờ; chết đối chứng sau 24 giờ không được vượt 10%. Đây là cầu nối giữa thử lab/free-flight room và đánh giá cộng đồng.
Đọc bài →Thử nghiệm phòng bay tự do (free-flight room) cho phun không gian: lồng muỗi nhiều độ cao, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³ theo hướng dẫn WHO PQT
Phun không gian (space spray, fogging, ULV) diệt muỗi trưởng thành đang bay hoặc đậu tạm thời; hiệu lực phải đo trong điều kiện kiểm soát trước khi triển khai. Hướng dẫn WHO PQT/VCP về free-flight room (bản v0, 08/2025) mô tả phòng thử nghiệm thông gió được, thể tích tối thiểu khoảng 30 m³. Đặt nhiều lồng (thường 10 lồng × khoảng 25 muỗi cái nhạy cảm, 2–5 ngày tuổi, chưa hút máu) ở trần, giữa và sàn; phun công thức đã hiệu chuẩn hướng tâm phòng, theo dõi hạ gục và chết sau thời gian tiếp xúc quy định (thường lấy mẫu sau khoảng 60 phút rồi nuôi theo dõi 24 giờ ở 27 ± 2 °C, ẩm 80 ± 10%). Có đối chứng đồng thời; loại bỏ nếu đối chứng chết trên 20%. Đây là bước nối giữa thử ống/nón trong lab và đánh giá thực địa.
Đọc bài →Thử nghiệm hiệp đồng PBO trong ống WHO: 400 muỗi, 4 nhóm, ngưỡng 98% — cách biết PBO có “cứu” được hiệu lực pyrethroid ở quần thể muỗi kháng thuốc
PBO (piperonyl butoxide) ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase, giúp pyrethroid diệt lại muỗi kháng thuốc theo cơ chế này; PBO được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO. Quy trình chuẩn (SOP) WHO năm 2022 dùng ống thử WHO với 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, chia 4 nhóm: đối chứng, chỉ PBO, chỉ pyrethroid và PBO + pyrethroid. Muỗi tiếp xúc giấy PBO 4% trong 1 giờ rồi giấy pyrethroid 1 giờ, theo dõi tỷ lệ chết sau 24 giờ ở 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10%. Phục hồi hoàn toàn khi nhóm PBO + pyrethroid chết từ 98%; phục hồi một phần khi dưới 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10%. Loại bỏ thử nghiệm nếu đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10%.
Đọc bài →Màn hai hoạt chất chlorfenapyr + pyrethroid: thử nghiệm 84 cụm dân cư ở Tanzania hạ tỷ lệ sốt rét trẻ em từ 45,8% xuống 25,6% nơi muỗi kháng thuốc
Muỗi sốt rét kháng pyrethroid làm giảm hiệu quả màn tẩm thông thường. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm 4 nhánh ở huyện Misungwi, Tanzania (Mosha và cộng sự, The Lancet 2022) so sánh màn chỉ có alpha-cypermethrin với ba loại màn hai hoạt chất. Sau 24 tháng, tỷ lệ nhiễm sốt rét ở trẻ 6 tháng–14 tuổi là 45,8% ở nhóm màn thường, 25,6% ở nhóm màn chlorfenapyr + alpha-cypermethrin (OR hiệu chỉnh 0,45), trong khi màn pyriproxyfen và màn PBO không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Chlorfenapyr tác động lên hô hấp tế bào của muỗi, khác cơ chế thần kinh của pyrethroid. Màn chlorfenapyr cũng tiết kiệm chi phí nhất.
Đọc bài →Khảo nghiệm bả diệt gián theo EPA 810.3500: thử nghiệm “có lựa chọn” thức ăn, làm quen 3 ngày, phơi nhiễm 14 ngày và lão hoá bả
Ở Hoa Kỳ, mọi sản phẩm diệt dịch hại y tế công cộng như gián, ve, muỗi phải nộp dữ liệu hiệu lực khi đăng ký. Hướng dẫn thử nghiệm OCSPP 810.3500 “Premises Treatments” bản cuối được EPA ban hành tháng 9/2019, thay bản 1998. Với bả gián, EPA khuyến nghị thử nghiệm có lựa chọn: đặt bả cạnh nguồn thức ăn thay thế để chứng minh bả đủ hấp dẫn; gián làm quen 3 ngày, sau đó phơi nhiễm tới 14 ngày, chỉ tiêu chính là tỷ lệ chết. Nếu nhãn công bố hiệu lực nhiều tháng, bả phải được lão hoá tương ứng ở 25 ± 1 °C, độ ẩm 50–80%. Bản 1998 dùng hộp có lựa chọn với 50 gián Đức, đếm ở ngày 1–21 và hiệu chỉnh bằng công thức Abbott.
Đọc bài →Quy cách FAO/WHO cho thuốc trừ dịch hại (JMPS): “sản phẩm tham chiếu”, xác định tương đương và vì sao không áp dụng cho hàng “na ná”
Từ năm 2001, FAO và WHO thống nhất cùng xây dựng quy cách (specification) cho thuốc trừ dịch hại, thông qua Hội nghị chung FAO/WHO về quy cách thuốc trừ dịch hại (JMPS), làm chuẩn chất lượng cho cả nông nghiệp và y tế công cộng. Theo “thủ tục mới”, quy cách chỉ gắn với gói dữ liệu và sản phẩm của nhà sản xuất đã được đánh giá — sản phẩm tham chiếu — chứ không tự động áp dụng cho sản phẩm cùng hoạt chất của hãng khác. Hãng khác muốn được áp dụng phải chứng minh nguyên liệu kỹ thuật (TC/TK) tương đương: hồ sơ tạp chất và độc tính không khác quá giới hạn, ví dụ chỉ số độc tính không chênh quá 2 lần. Bản Sổ tay ấn bản 3 (2025) thay thế các ấn bản trước nhưng không đổi thủ tục.
Đọc bài →Sơ tuyển WHO (PQ) cho sản phẩm kiểm soát vector: hồ sơ, thẩm định, thanh tra nhà máy và thời gian mục tiêu
Sơ tuyển WHO (prequalification, PQ) là quá trình WHO đánh giá độ an toàn, hiệu lực và chất lượng của sản phẩm kiểm soát vector như màn tẩm hoá chất, thuốc phun tồn lưu, chế phẩm diệt bọ gậy, dựa trên hồ sơ do nhà sản xuất nộp và thanh tra nhà máy. Từ năm 2016, nhóm đánh giá sản phẩm kiểm soát vector (PQT/VCP) đảm nhiệm việc này; quy trình được sửa đổi từ 1/1/2017. Các bước: xin xác định lộ trình, nộp hồ sơ theo thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP), sàng lọc tính đầy đủ, thẩm định chuyên gia song song với thanh tra cơ sở sản xuất, rồi đưa vào danh sách sơ tuyển gắn với địa điểm sản xuất đã khai báo. Thời gian mục tiêu với sản phẩm mới là 12 tháng; hiện WHO không thu phí sơ tuyển.
Đọc bài →Đo độ bền màn tẩm hoá chất (LLIN) tại hộ gia đình: tỷ lệ còn dùng, chỉ số lỗ thủng pHI và thử nón theo WHO
Hướng dẫn WHO 2011 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2011.5) chuẩn hoá cách theo dõi độ bền màn tẩm hoá chất tác dụng kéo dài (LLIN) khi người dân dùng thật, gồm ba yếu tố: tỷ lệ màn còn dùng, độ nguyên vẹn của vải và hiệu lực diệt muỗi. Màn được khảo sát ở 6, 12, 24 và 36 tháng; lỗ thủng chia 4 cỡ theo ngón cái, nắm tay, cái đầu và cộng có trọng số 1, 23, 196, 578. Ghi chú WHO 2013 phân loại pHI 0–64 là tốt, 65–642 là còn dùng được, từ 643 là rách cần thay gấp. Hiệu lực đo bằng thử nón và thử đường hầm; màn đạt yêu cầu nếu sau 3 năm ít nhất 80% mẫu còn hiệu lực.
Đọc bài →Khảo nghiệm nhang muỗi, tấm xông và bình xịt: buồng Peet-Grady, KT50 và bắt muỗi trên chân theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2009.3) chuẩn hoá khảo nghiệm hiệu lực sản phẩm diệt muỗi gia dụng dùng trong nhà: nhang muỗi, tấm xông, bình xông lỏng, sản phẩm khuếch tán và bình xịt. Trong phòng thí nghiệm, sản phẩm được thử trong buồng Peet-Grady 180 × 180 × 180 cm với 4 lồng 25 muỗi cái, đếm muỗi gục trong 60 phút để tính KT50, KT95 và tỷ lệ chết sau 24 giờ; bình xịt thử với 50 muỗi bay tự do và 0,65 ± 0,10 g sản phẩm. Ngoài thực địa, đo mức giảm muỗi đậu trên chân người tình nguyện cách sản phẩm 1,5 m trong 4 giờ; bình xịt thử trong phòng tối thiểu 30 m³.
Đọc bài →Khảo nghiệm phun không gian (ULV): lồng muỗi 25–100 m, giọt 15 µm và ngưỡng 90% theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc phun không gian trên mặt đất trong và ngoài nhà: phòng thí nghiệm (LD50/LD90, LC50/LC90, ống gió 2,9 m/s, giọt Dv0,5 15 ± 2 µm), thử quy mô nhỏ (lồng 25 muỗi cái treo cao 1,5 m ở 25, 50, 75, 100 m cuối gió; gió 3–15 km/h; phòng ≥30 m³ với 10 lồng) rồi thử vận hành. Mục tiêu là tìm mức xử lý thấp nhất đạt ít nhất 90% muỗi chết sau 24 giờ. EPA: phun ULV tạo giọt rất nhỏ lơ lửng, diệt muỗi đang bay.
Đọc bài →Khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: ED50, ED99,9 và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: trong phòng thí nghiệm ước tính liều hiệu quả ED50 và ED99,9 (theo số muỗi đậu/chích) và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) — từ lúc bôi đến lần đậu/chích đầu tiên — trên tình nguyện viên, lồng 35–40 cm, so với deet chuẩn; sau đó thử thực địa ở ít nhất hai bối cảnh. EPA dùng dữ liệu đạt quy trình thử để cho in biểu tượng thời gian xua trên nhãn.
Đọc bài →WHO intensity bioassay: đo cường độ kháng ở 5× và 10× nồng độ phân biệt
Sau khi phát hiện kháng ở nồng độ phân biệt (discriminating concentration, DC), WHO hướng dẫn thử cường độ (intensity) ở 5× DC rồi 10× DC nếu cần. Diễn giải thường dùng: chết 98–100% ở 5× = kháng cường độ thấp; dưới 98% ở 5× → thử 10×; 98–100% ở 10× = trung bình; dưới 98% ở 10× = cao — gợi ý nguy cơ thất bại vận hành và cần quản lý kháng. Khác chai CDC bottle cơ bản chỉ sàng ở một nồng độ chẩn đoán.
Đọc bài →EIP (extrinsic incubation period): thời gian virus “chín” trong muỗi phụ thuộc nhiệt độ
EIP là khoảng từ lúc muỗi hút máu có virus đến khi có thể truyền virus (virus tới tuyến nước bọt). Phân tích Chan & Johansson (2012, PLoS One / CDC stacks) trên dengue: ở 25°C trung bình EIP ≈ 15 ngày (95% quan sát khoảng 5–33 ngày); ở 30°C trung bình ≈ 6,5 ngày (khoảng 2–15 ngày). IIP (ủ bệnh trên người) trung bình ≈ 5,9 ngày. Hiểu EIP giúp giải thích vì sao nóng ẩm có thể rút ngắn chu kỳ truyền.
Đọc bài →Experimental hut: semi-field WHO đánh giá màn ITN ngoài lab nón và ống
Experimental hut trial (EHT) là bioassay “gần thực địa”: tình nguyện viên ngủ trong nhà thí nghiệm bắt được muỗi vào–ra. WHO PQT dùng EHT trong đánh giá hiệu quả côn trùng học của ITN/IRS. Chỉ số chính thường gồm chết (mortality, thường 24 giờ) và ức chế hút máu (blood-feeding inhibition); thêm deterrence và exophily. Tổng quan PMC: hut kiểu Đông/Tây Phi khác nhau; kháng pyrethroid làm giảm chết và deterrence. Không suy hiệu quả cộng đồng chỉ từ một đêm hut.
Đọc bài →Endophily và exophily: muỗi nghỉ trong nhà hay ngoài trời — thuật ngữ WHO
WHO TDR phân biệt endophily (xu hướng nghỉ trong nhà) với exophily (nghỉ ngoài trời), và tách khỏi endophagy/exophagy (đốt trong/ngoài nhà). Endophily quan trọng khi đánh giá IRS; exophily liên quan nguy cơ truyền ngoài trời. Hành vi nghỉ sau khi đốt ảnh hưởng chọn biện pháp kiểm soát.
Đọc bài →Nón WHO trên màn: wash resistance và regeneration theo hướng dẫn PQT 2024
Hướng dẫn WHO PQT/VCP (11/2024): cone test khảo sát hoạt tính sinh học bề mặt màn trong lab. 5 muỗi/nón; phơi chuẩn 3 phút; KD60 sau 60 phút; chết M24 sau 24 giờ giữ ở 27±2°C, ẩm 80±20%. Dùng trong nghiên cứu regeneration và wash resistance — không suy ra hiệu quả thực địa chỉ từ nón.
Đọc bài →Giám sát kháng hoá chất ở muỗi: SOP, cơ sở dữ liệu và Malaria Threats Map của WHO
WHO cảnh báo kháng hoá chất lan rộng đe doạ kiểm soát muỗi sốt rét. Chương trình cung cấp GPIRM, khung kế hoạch quốc gia, SOP thử độ nhạy, cập nhật trong World malaria report, công cụ DHIS2, cơ sở dữ liệu toàn cầu từ 1978 và Malaria Threats Map.
Đọc bài →Thử nghiệm chai CDC: đọc kháng hoá chất theo thời gian chẩn đoán
CDC bottle bioassay tráng chai bằng liều chẩn đoán, cho muỗi vào và quan sát trong 2 giờ. Kháng dựa trên tỷ lệ chết tại thời gian chẩn đoán: 98–100% nhạy, 90–97% đang hình thành kháng, dưới 90% là kháng.
Đọc bài →Thử nghiệm ống WHO: đọc độ nhạy của muỗi với giấy tẩm
SOP 2022 của WHO đo tỷ lệ chết 24 giờ sau khi muỗi cái phơi 1 giờ với nồng độ phân biệt trên giấy lọc. Ống xanh là ống giữ, vàng là đối chứng, đỏ là phơi nhiễm. Hoá chất không ổn định trên giấy thì chuyển sang phép thử chai.
Đọc bài →Thử nghiệm đường hầm WHO (tunnel test) cho màn tẩm hoá chất
WHO PQT/VCP mô tả tunnel test là bioassay phòng lab với muỗi bay tự do qua mảnh màn có lỗ tới mồi, đo tử vong và ức chế hút máu sau phơi 12–15 giờ. Bổ trợ cone bioassay — dành cho cán bộ chuyên môn.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.