Vì sao gọi là sốt “vàng”?
WHO mô tả sốt vàng là bệnh virus lây qua muỗi, có khả năng gây dịch và phòng được bằng vaccine. Virus do muỗi Aedes, Haemagogus và Sabethes nhiễm bệnh truyền; chúng sinh sản ở môi trường quanh nhà, trong rừng (sylvatic) và vùng bán đô thị, và chủ yếu đốt ban ngày [1].
- 27 nước châu Phi và 13 nước Mỹ Latinh được xếp nguy cơ cao có dịch sốt vàng [1].
- Ước tính mỗi năm có 67 000–173 000 ca nặng và 31 000–82 000 ca tử vong ở châu Phi và châu Mỹ, phần lớn gánh nặng ở châu Phi [1].
- CDC: virus có ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Phi và Nam Mỹ; ngoài muỗi đốt, virus còn có thể lây từ mẹ sang con khi sinh và nhiều khả năng qua truyền máu, ghép tạng [2].
Từ sốt thường đến vàng da, chảy máu
| Giai đoạn | WHO, CDC mô tả |
|---|---|
| Ủ bệnh | 3–6 ngày [1] |
| Ban đầu | Sốt, đau đầu, đau mỏi người, buồn nôn, nôn, mệt; thường hết sau 3–4 ngày [1] |
| Nặng — khoảng 15% người nhiễm | Sốt cao trở lại, vàng da và mắt, nôn, chảy máu (miệng, mũi, mắt, dạ dày), suy tạng, sốc; khoảng 50% bệnh nhân ở giai đoạn này tử vong trong 7–10 ngày [1] |
- Chẩn đoán khó vì triệu chứng ban đầu không đặc hiệu; ca nặng dễ nhầm với sốt rét, leptospira, viêm gan virus, sốt xuất huyết dengue và ngộ độc. Giai đoạn sớm xét nghiệm máu bằng RT-PCR, giai đoạn sau tìm kháng thể bằng ELISA hoặc PRNT [1].
- Chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu; điều trị chủ yếu là hỗ trợ: nghỉ ngơi, bù nước, xử trí suy gan, suy thận, sốt. Vàng da là dấu hiệu bệnh nặng, cần nhập viện, thường vào hồi sức [1].
- CDC lưu ý tránh một số thuốc như aspirin và các thuốc chống viêm không steroid vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu — dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ [2].
💡 Bạn có biết? WHO: trong các đợt dịch, số ca thực tế có thể cao gấp 10 đến 250 lần số ca được báo cáo [1].
Phòng bệnh: vaccine và kiểm soát muỗi
- Vaccine là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất: một liều cho miễn dịch suốt đời, không cần tiêm nhắc; miễn dịch hình thành ở 80–100% người tiêm trong 10 ngày và trên 99% trong 30 ngày [1].
- WHO không khuyến cáo tiêm cho: trẻ dưới 9 tháng; phụ nữ mang thai (trừ khi có dịch); người dị ứng trứng nặng; người suy giảm miễn dịch nặng hoặc bệnh tuyến ức. Trên 60 tuổi cần cân nhắc lợi ích – nguy cơ. Việc tiêm do cơ sở y tế chỉ định [1].
- Theo Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR), các nước có thể yêu cầu chứng nhận tiêm vaccine với khách nhập cảnh; miễn tiêm vì lý do y tế phải được xác nhận [1].
- Kiểm soát vector theo WHO: loại bỏ nơi muỗi đẻ như nước đọng; dùng chế phẩm diệt bọ gậy trong dụng cụ chứa nước; mặc quần áo bảo vệ và dùng thuốc xua [1].
- Màn tẩm hoá chất kém hiệu quả hơn với sốt vàng vì muỗi truyền bệnh đốt ban ngày [1].
- Giám sát vector, nhất là muỗi Aedes aegypti, giúp đánh giá nguy cơ bùng dịch ở đô thị [1].
- Chiến lược EYE (Loại trừ dịch sốt vàng) do Gavi, UNICEF và WHO dẫn dắt, đặt mục tiêu chấm dứt dịch sốt vàng vào cuối năm 2026: tiêm chủng diện rộng ở nước nguy cơ cao, chuẩn bị ứng phó ở đô thị, phát hiện và đáp ứng sớm [1].
Bài viết phổ biến kiến thức; người dự định đến vùng có sốt vàng ở châu Phi, Nam Mỹ nên hỏi cơ sở y tế dự phòng về tiêm vaccine trước chuyến đi. CDC: nếu có triệu chứng sau khi bị muỗi đốt ở vùng có virus, cần đi khám [2].
Xem thêm: Phân biệt Aedes aegypti và albopictus · Muỗi Aedes đốt ban ngày · Chỉ số Breteau, HI, CI.
Muỗi truyền sốt vàng thường đốt vào lúc nào?
Ban ngày [1].
Bao nhiêu người nhiễm chuyển sang thể nặng?
Khoảng 15% [1].
Cần tiêm mấy liều vaccine sốt vàng?
Một liều, miễn dịch suốt đời, không cần nhắc [1].
Nguồn tham khảo
- WHO — Yellow fever fact sheet — truy cập 08/10/2026.
- CDC — About Yellow Fever Virus — truy cập 08/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.