Bệnh cổ, vẫn chưa biến mất
WHO mô tả dịch hạch là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; giữa các động vật, bệnh lây qua bọ chét [1]. Người có thể nhiễm qua: vết đốt của bọ chét nhiễm; tiếp xúc không bảo hộ với dịch cơ thể hoặc vật liệu nhiễm; và hít giọt bắn từ bệnh nhân dịch hạch thể phổi [1].
Thế kỷ 14, “Cái chết Đen” làm hơn 50 triệu người chết ở châu Âu [1]. Ngày nay CDC xếp dịch hạch là bệnh hiếm nhưng dai dẳng ở vùng nông thôn miền tây Hoa Kỳ và một số vùng châu Phi, châu Á [2]. WHO: giai đoạn 2019–2025, phần lớn ca bệnh báo cáo cho WHO ở Cộng hoà Dân chủ Congo và Madagascar [1].
Ba thể bệnh theo WHO
| Thể | Đặc điểm (WHO) | Mức nguy hiểm |
|---|---|---|
| Thể hạch (bubonic) | Hay gặp nhất, do bọ chét nhiễm đốt; vi khuẩn theo bạch huyết tới hạch gần nhất, hạch sưng căng, đau (“bubo”); sốt đột ngột, ớn lạnh, đau đầu, đau mình, buồn nôn [1] | Tử vong 30–60%; ít lây người–người; có thể tiến triển sang thể phổi hoặc nhiễm khuẩn huyết [1] |
| Thể phổi (pneumonic) | Độc lực mạnh nhất; ủ bệnh có thể chỉ 24 giờ; khó thở, ho, đờm lẫn máu [1] | Lây người–người qua giọt bắn, có thể gây dịch lớn; không điều trị có thể tử vong trong 18–24 giờ [1] |
| Thể nhiễm khuẩn huyết (septicaemic) | Vi khuẩn nhân lên nhanh trong máu; xuất huyết dưới da, tím tái, hoại tử đầu chi, suy đa cơ quan [1] | Luôn tử vong nếu không điều trị [1] |
Phòng bệnh và đáp ứng dịch: bọ chét trước, chuột sau
- WHO: khi có dịch, phải tìm nguồn lây — thường là nơi có nhiều động vật nhỏ chết thành cụm. CDC cũng lưu ý: gặm nhấm hoang dã đột ngột ốm hoặc chết có thể là dấu hiệu dịch hạch đang lưu hành [1][2].
- Diệt bọ chét trước khi diệt chuột: WHO giải thích nếu giết chuột trước, bọ chét sẽ nhảy sang vật chủ mới — kể cả người [1].
- Người dân ở vùng có ổ dịch tự nhiên cần được thông báo, phòng bọ chét đốt và không cầm xác động vật [1].
- Cách ly bệnh nhân thể phổi; theo dõi người tiếp xúc gần và cho dự phòng bằng kháng sinh 7 ngày theo chỉ định của cơ quan y tế; nhân viên y tế dùng phương tiện bảo hộ chuẩn [1].
- WHO không khuyến cáo tiêm vaccine dịch hạch, trừ nhóm nguy cơ cao như nhân viên phòng xét nghiệm thường xuyên phơi nhiễm và nhân viên y tế [1].
Bài phổ thông theo WHO/CDC; chẩn đoán, điều trị và dự phòng bằng thuốc do cơ sở y tế quyết định — bài không nêu tên thuốc hay liều.
Xem thêm: Bọ chét trên chó mèo · Chuột trong nhà · Truyền sinh học và cơ học.
Thể dịch hạch nào hay gặp nhất?
Thể hạch — do bọ chét nhiễm đốt [1].
Vì sao phải diệt bọ chét trước khi diệt chuột?
Giết chuột trước thì bọ chét nhảy sang vật chủ mới [1].
Thể nào lây từ người sang người qua giọt bắn?
Thể phổi [1].
Nguồn tham khảo
- WHO — Plague fact sheet — truy cập 06/10/2026.
- CDC — About Plague — truy cập 06/10/2026.
- CDC — Controlling Wild Rodent Infestations (Healthy Pets, Healthy People) — truy cập 06/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.