Lỗ hở dưới mái: cửa ngõ của muỗi sốt rét
Knols và cộng sự (2016) viết: mái hiên — khe hở giữa mái và tường nhà — từ lâu được xác định là lối vào chính của muỗi sốt rét châu Phi khi chúng bay ngược gió theo mùi người để tìm nơi đốt [1]. Nhà ở châu Phi đang thay đổi nhanh: tường đất thay bằng gạch, mái tranh thay bằng mái tôn; khi lợp tôn, nhiều chủ nhà bịt kín mái hiên để giảm muỗi đốt, nhưng như vậy nhà bí hơi, nóng hơn, có thể khiến người ta ngại nằm màn [1].
Ý tưởng “ống mái hiên” ra đời năm 2013 trong một dự án do Liên minh châu Âu tài trợ (2012–2015), khi nhóm nghiên cứu đi thực địa ở thung lũng Kilombero (Tanzania) và thấy người dân tự bịt mái hiên [1]. Nhóm cũng ước tính đến năm 2050 sẽ có khoảng 144 triệu công trình mới ở nông thôn châu Phi — cơ hội để xây nhà “chống muỗi” ngay từ đầu [1].
Ngôi nhà “bẫy muỗi” gồm những gì?
- 🧱 Bịt kín mái hiên và các khe nứt, lỗ hở trên tường [1][2].
- 🕳️ Gắn ống nhựa PVC vào mái hiên đã bịt: trong thử nghiệm, ống dài 20 cm, đường kính 15 cm, đặt cách mái khoảng 20 cm, mỗi ống cách nhau 1,5–2,0 m trên tường ngoài các phòng có người ở [2].
- 🕸️ Trong ống là tấm chèn có lưới tích điện giữ thuốc dạng bột: hơi ấm và mùi người thoát ra qua ống thu hút muỗi; lưới chặn muỗi vào nhà và muỗi tiếp xúc thuốc [1][2].
- 🪟 Lắp lưới cửa sổ không tẩm thuốc, sửa cửa ra vào [1][2].
Ưu điểm nhóm phát triển nêu: thuốc nằm ở chỗ trẻ em và người trong nhà không với tới; lượng thuốc mỗi nhà ít hơn; có thể dùng các hoạt chất mới để đối phó kháng thuốc; nhà thông thoáng trở lại; hoạt động thụ động, không cần điện hay chất dẫn dụ CO₂ [1].
Thử nghiệm ngẫu nhiên ở Côte d’Ivoire
| Chỉ tiêu | Nhóm chứng (chỉ màn) | Màn + lưới cửa + ống mái hiên |
|---|---|---|
| Thiết kế | 40 làng ở miền trung Côte d’Ivoire, 26/9/2016 – 10/4/2019; mọi hộ nhận màn tẩm hoá chất mới (1 màn/2 người); 3022 nhà được lắp, độ phủ trung bình 70%; theo dõi trẻ 6 tháng – 10 tuổi trong 2 năm [2] | |
| Số trẻ theo dõi | 1300 | 1260 [2] |
| Ca sốt rét/trẻ/năm | 2,29 | 1,43 — HR 0,62 (KTC 95% 0,51–0,76; p<0,0001) [2] |
| Mật độ muỗi trong nhà | 24,7 | 13,0 — tỷ số mật độ 0,39 [2] |
- Mật độ muỗi ngoài trời có xu hướng giảm (tỷ số 0,61) nhưng chưa có ý nghĩa thống kê (p = 0,099) [2].
- Quần thể muỗi sốt rét địa phương kháng cao với hầu hết nhóm hoá chất; tấm chèn được thử sinh học định kỳ và thay mới khi tỷ lệ chết của muỗi thử giảm xuống 80% hoặc thấp hơn [2].
- Mô phỏng chi phí – hiệu quả cho thấy giải pháp có 74,0% khả năng là đáng đầu tư so với hoạt động y tế hiện có ở Côte d’Ivoire; không ghi nhận biến cố nghiêm trọng liên quan [2].
- Tác giả kết luận đây là công cụ bổ sung cho màn, và cần thêm thử nghiệm để khẳng định kết quả ban đầu [2]. Bài phổ biến nghiên cứu, không nêu tên sản phẩm, hoạt chất hay liều.
Xem thêm: Lưới cửa sổ chặn muỗi · Bả đường ATSB · Muỗi nghỉ trong/ngoài nhà.
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua đâu?
Qua mái hiên — khe giữa mái và tường [1].
Ống mái hiên diệt muỗi bằng cách nào?
Mùi người thu hút muỗi vào ống; lưới tẩm thuốc chặn và diệt muỗi [1][2].
Ở Côte d’Ivoire, ca sốt rét ở trẻ giảm bao nhiêu?
Từ 2,29 xuống 1,43 ca/trẻ/năm (HR 0,62) [2].
Nguồn tham khảo
- Knols BGJ et al. (2016) — Eave tubes for malaria control in Africa: an introduction, Malaria Journal 15 — truy cập 08/10/2026.
- Sternberg ED et al. (2021) — Impact and cost-effectiveness of a lethal house lure against malaria transmission in central Côte d'Ivoire, The Lancet 397: 805–815 (toàn văn CC BY, White Rose Research Online) — truy cập 08/10/2026.
Các thông tin trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, nội dung có thể thay đổi.