Nghiên cứu & khoa học — trang 2
Kiến thức nền tảng về sinh học, sinh thái, tập tính, dịch tễ học côn trùng và cơ chế lây truyền bệnh.
— lượt xem96 bài · mới nhất trước
Ruồi sừng (Haematobia irritans) trên bò: hút máu 20–38 lần mỗi ngày, ngưỡng 200 con/bò thịt và cách đếm ruồi trước khi xử lý
Ruồi sừng là ruồi hút máu nhỏ, sống gần như suốt đời trên lưng, vai, sườn bò và đẻ trứng vào phân bò tươi. Mỗi con hút máu khoảng 20–38 lần mỗi ngày, mỗi lần khoảng 1,5 mg; trên bò thịt có thể gặp hàng nghìn con mỗi cá thể, có nơi tới 20 000 con. Bò bị quấy rầy liếm, giật da, quẫy đuôi, đá bụng, đứng tụm hoặc đứng dưới nước thay vì gặm cỏ. Các tài liệu khuyến nông Hoa Kỳ dùng ngưỡng kinh tế khoảng 200 con/bò thịt (100 con mỗi bên sườn) và 100 con/bò sữa đang vắt (50 con mỗi bên), ước lượng trên 10 con mỗi đàn. Quản lý nên kết hợp nhiều biện pháp và theo dõi định kỳ; bài không nêu tên thuốc cụ thể.
Đọc bài →Muỗi tìm ra người bằng cách nào? CO₂ hơi thở, mùi da, hình ảnh và nhiệt — điều các thí nghiệm đột biến gen Gr3 và orco cho thấy
Để sinh sản, muỗi cái Aedes aegypti phải tìm được người để hút máu. Tổng quan của Cardé (2015) cho thấy muỗi tích hợp nhiều tín hiệu: CO₂ trong hơi thở, rất nhiều mùi da, hình ảnh và nhiệt của vật chủ, và ở cự ly gần là độ ẩm. Thí nghiệm của McMeniman và cộng sự (2014) gây đột biến gen Gr3 — một tiểu đơn vị thụ thể CO₂ — khiến muỗi mất phản ứng với CO₂ và cả phản ứng do CO₂ kích hoạt với nhiệt và axit lactic, nhưng sức hút với người thật trong môi trường bán thực địa chỉ giảm nhẹ. DeGennaro và cộng sự (2013) cho thấy muỗi đột biến orco mất ưu tiên mạnh với người khi có CO₂. Kết luận: không có “một tín hiệu duy nhất” — đó là lý do phòng muỗi cần kết hợp nhiều lớp.
Đọc bài →Để muỗi tự mang thuốc tới ổ bọ gậy: “trạm phát tán” pyriproxyfen phủ 94–100% ổ đẻ trong thử nghiệm ở Peru và Brazil
Khó nhất trong diệt bọ gậy Aedes là phủ được hết các ổ nước nhỏ, kín đáo. Một chiến lược mới lợi dụng chính hành vi của muỗi cái: đặt “trạm phát tán” có bụi pyriproxyfen — chất tương tự hormone trẻ (JHA) ngăn bọ gậy nở thành muỗi — ở nơi muỗi nghỉ; muỗi dính hạt thuốc rồi mang tới chỗ đẻ trứng. Ở Iquitos (Peru), Devine và cộng sự (2009) chỉ cần đặt trạm ở 3–5% diện tích chỗ nghỉ đã phủ gần như toàn bộ ổ nước theo dõi, 95–100% lứa bọ gậy chết vượt mức đối chứng, muỗi trưởng thành nở ra giảm 42–98%. Ở Manacapuru (Brazil), Abad-Franch và cộng sự (2015) dùng 100 trạm phủ tới 100% hộ và 94,3% ổ theo dõi, số muỗi nở giảm hơn 10 lần. Đây vẫn là kết quả thử nghiệm.
Đọc bài →Quy cách FAO/WHO cho thuốc trừ dịch hại (JMPS): “sản phẩm tham chiếu”, xác định tương đương và vì sao không áp dụng cho hàng “na ná”
Từ năm 2001, FAO và WHO thống nhất cùng xây dựng quy cách (specification) cho thuốc trừ dịch hại, thông qua Hội nghị chung FAO/WHO về quy cách thuốc trừ dịch hại (JMPS), làm chuẩn chất lượng cho cả nông nghiệp và y tế công cộng. Theo “thủ tục mới”, quy cách chỉ gắn với gói dữ liệu và sản phẩm của nhà sản xuất đã được đánh giá — sản phẩm tham chiếu — chứ không tự động áp dụng cho sản phẩm cùng hoạt chất của hãng khác. Hãng khác muốn được áp dụng phải chứng minh nguyên liệu kỹ thuật (TC/TK) tương đương: hồ sơ tạp chất và độc tính không khác quá giới hạn, ví dụ chỉ số độc tính không chênh quá 2 lần. Bản Sổ tay ấn bản 3 (2025) thay thế các ấn bản trước nhưng không đổi thủ tục.
Đọc bài →Bệnh viêm miệng mụn nước (VSV) ở ngựa, bò: virus do muỗi cát, ruồi đen truyền và dễ nhầm với lở mồm long móng
Viêm miệng mụn nước là bệnh virus quan trọng của gia súc ở châu Mỹ, chủ yếu ở ngựa, bò và lợn, gây mụn nước, vết trợt, loét ở miệng, chân, vú. Muỗi cát Lutzomyia, ruồi đen và dĩn Culicoides có thể là vector sinh học; khi đã vào đàn, bệnh lây qua tiếp xúc trực tiếp và dụng cụ nhiễm. Bệnh rất ít gây chết nhưng làm vật đau, bỏ ăn, què, viêm vú, giảm sữa, và không thể phân biệt bằng mắt với lở mồm long móng nên cần chẩn đoán xét nghiệm. Ủ bệnh thường 3–7 ngày; vật thường khỏi sau 2–3 tuần. Phòng bệnh: cách ly, hạn chế di chuyển, nhốt chuồng khi có dịch, kiểm soát côn trùng, vệ sinh máng ăn uống, bảo hộ khi chăm vật bệnh vì người cũng có thể nhiễm.
Đọc bài →Ve sừng dài châu Á xâm lấn Hoa Kỳ: một con cái tự đẻ hàng nghìn trứng — điều giới nghiên cứu đang theo dõi
Ve sừng dài châu Á (Haemaphysalis longicornis) có nguồn gốc miền đông Trung Quốc, Nhật Bản, Viễn Đông Nga và Triều Tiên – Hàn Quốc. Năm 2017 loài này lần đầu được xác định ở Hoa Kỳ, trên một con cừu ở New Jersey; phân tích sau đó cho thấy ve đã có mặt từ năm 2010 hoặc trước đó, và tới 05/2024 đã ghi nhận ở 21 bang cùng Thủ đô Washington. Điểm đáng chú ý: con cái sinh sản đơn tính, một con có thể đẻ tới 2 000–3 000 trứng mà không cần con đực, nên một con ve đơn lẻ cũng có thể lập quần thể; ve bám dày trên gia súc có thể làm vật mất máu. Ở Hoa Kỳ ve liên quan tới Theileria orientalis kiểu Ikeda ở bò; giới nghiên cứu đang theo dõi khả năng mang mầm bệnh cho người.
Đọc bài →Drone săn ổ bọ gậy: lập bản đồ ruộng lúa ở Zanzibar và phun Bti ở Rwanda giảm 95% mật độ bọ gậy Anopheles
Ruộng lúa nước là nơi sinh sản lớn của muỗi Anopheles truyền sốt rét, nhưng tìm và xử lý từng vũng nước bằng tay rất tốn công. Ở Zanzibar (Tanzania), nhóm của Hardy (2017) dùng drone giá dưới 1 000 USD, mỗi điểm bay dưới 30 phút, tạo ảnh độ phân giải 7 cm để lập bản đồ nơi có nước. Ở ruộng lúa ven Kigali (Rwanda), thử nghiệm không ngẫu nhiên của Munyakanage và cộng sự (2024) dùng drone lập bản đồ và phun chế phẩm vi sinh Bti hai tuần một lần trong 10 tháng: mật độ bọ gậy Anopheles giảm 95,3%, muỗi An. gambiae trưởng thành giảm 80%, số ca sốt rét giảm có ý nghĩa so với vùng đối chứng. WHO lưu ý quản lý nguồn ấu trùng là biện pháp bổ sung, không thay thế màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →Sơ tuyển WHO (PQ) cho sản phẩm kiểm soát vector: hồ sơ, thẩm định, thanh tra nhà máy và thời gian mục tiêu
Sơ tuyển WHO (prequalification, PQ) là quá trình WHO đánh giá độ an toàn, hiệu lực và chất lượng của sản phẩm kiểm soát vector như màn tẩm hoá chất, thuốc phun tồn lưu, chế phẩm diệt bọ gậy, dựa trên hồ sơ do nhà sản xuất nộp và thanh tra nhà máy. Từ năm 2016, nhóm đánh giá sản phẩm kiểm soát vector (PQT/VCP) đảm nhiệm việc này; quy trình được sửa đổi từ 1/1/2017. Các bước: xin xác định lộ trình, nộp hồ sơ theo thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP), sàng lọc tính đầy đủ, thẩm định chuyên gia song song với thanh tra cơ sở sản xuất, rồi đưa vào danh sách sơ tuyển gắn với địa điểm sản xuất đã khai báo. Thời gian mục tiêu với sản phẩm mới là 12 tháng; hiện WHO không thu phí sơ tuyển.
Đọc bài →Bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) ở hươu và bò: virus họ hàng bluetongue do dĩn Culicoides truyền — theo WOAH
WOAH: bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) thuộc danh mục bệnh phải báo cáo WOAH. Bệnh do virus EHD (chi Orbivirus, họ hàng virus bluetongue) gây ra ở loài nhai lại hoang dã và nuôi, lây qua dĩn Culicoides nên có tính mùa rõ — phần lớn ca bệnh vào cuối hè, mùa thu. Hươu đuôi trắng bị nặng nhất; ở bò đa số nhiễm không triệu chứng, nhưng có thể sốt, bỏ ăn, loét miệng, khó nuốt, què. Tháng 10–11/2022, virus EHD type 8 có nguồn gốc Bắc Phi được phát hiện ở bò tại Sardinia, Sicily (Italy) và Andalusia (Tây Ban Nha). Chẩn đoán bằng RT-PCR và C-ELISA; vaccine rất hạn chế; chưa ghi nhận nguy cơ lây sang người.
Đọc bài →Bệnh ngủ châu Phi: ruồi xê xê, “tấm bẫy tí hon” và nghiên cứu cắt giảm hơn 90% ruồi ở Uganda
WHO: bệnh ngủ châu Phi (HAT) do trùng roi Trypanosoma brucei, lây qua ruồi xê xê (Glossina) ở châu Phi cận Sahara. Thể gambiense chiếm 92% số ca, diễn tiến mạn; thể rhodesiense chiếm 8%, cấp tính. Sau đỉnh gần 40 000 ca báo cáo năm 1998, số ca giảm xuống dưới 1000 từ năm 2018. Một thử nghiệm thực địa ở bắc Uganda (Tirados 2015) dùng “tiny targets” — tấm vải xanh lam 25×25 cm ghép lưới tẩm thuốc — đặt khoảng 20 tấm mỗi km bờ sông trên diện tích 500 km²: sau 12 tháng mật độ ruồi giảm hơn 90%, trong khi mô hình cho thấy giảm 72% đã đủ chặn lây truyền.
Đọc bài →Ống mái hiên (eave tube): biến ngôi nhà thành “bẫy” muỗi sốt rét — kết quả thử nghiệm ở Côte d’Ivoire
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua mái hiên — khe hở giữa mái và tường. Công nghệ “ống mái hiên” bịt kín mái hiên, gắn các ống nhựa có tấm lưới tẩm thuốc, lắp lưới cửa sổ và trám khe: muỗi theo mùi người bay vào ống, không vào được nhà mà chạm thuốc. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm ở 40 làng miền trung Côte d’Ivoire (2016–2019), mọi hộ đều có màn mới: nhóm có lưới cửa và ống mái hiên có 1,43 ca sốt rét/trẻ/năm so với 2,29 ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 0,62), mật độ muỗi trong nhà giảm rõ, không có biến cố nghiêm trọng. Tác giả cho rằng cần thêm thử nghiệm để khẳng định.
Đọc bài →Đo độ bền màn tẩm hoá chất (LLIN) tại hộ gia đình: tỷ lệ còn dùng, chỉ số lỗ thủng pHI và thử nón theo WHO
Hướng dẫn WHO 2011 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2011.5) chuẩn hoá cách theo dõi độ bền màn tẩm hoá chất tác dụng kéo dài (LLIN) khi người dân dùng thật, gồm ba yếu tố: tỷ lệ màn còn dùng, độ nguyên vẹn của vải và hiệu lực diệt muỗi. Màn được khảo sát ở 6, 12, 24 và 36 tháng; lỗ thủng chia 4 cỡ theo ngón cái, nắm tay, cái đầu và cộng có trọng số 1, 23, 196, 578. Ghi chú WHO 2013 phân loại pHI 0–64 là tốt, 65–642 là còn dùng được, từ 643 là rách cần thay gấp. Hiệu lực đo bằng thử nón và thử đường hầm; màn đạt yêu cầu nếu sau 3 năm ít nhất 80% mẫu còn hiệu lực.
Đọc bài →Bệnh Chagas: ký sinh trùng Trypanosoma cruzi và bọ xít hút máu triatomine theo WHO
WHO: khoảng 8 triệu người nhiễm Trypanosoma cruzi, chủ yếu ở Mỹ Latinh; hơn 10 000 người tử vong mỗi năm và hơn 100 triệu người có nguy cơ. Ở Mỹ Latinh, bệnh lây chủ yếu qua phân, nước tiểu của bọ xít hút máu triatomine — loài trú trong khe tường, mái nhà, chuồng trại, ban đêm đốt vùng da hở rồi thải phân gần vết đốt. Bệnh còn lây từ mẹ sang con, qua truyền máu, ghép tạng và thực phẩm nhiễm. Tới một phần ba người nhiễm mạn tính bị tổn thương tim. Chưa có vaccine; điều trị sớm ở giai đoạn cấp có thể chữa khỏi.
Đọc bài →Thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA): mòng hút máu, kim tiêm dùng chung và virus mang suốt đời — theo WOAH
WOAH: thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA) là bệnh trong danh mục WOAH, do một lentivirus họ Retroviridae gây nhiễm dai dẳng ở họ ngựa, có ở khắp thế giới. Bệnh gây sốt tái phát, giảm tiểu cầu, thiếu máu, sụt cân nhanh, phù phần thấp cơ thể; nhiều ca không biểu hiện. Ngựa nhiễm mang virus trong máu suốt đời. Virus lây chủ yếu qua máu: ruồi hút máu (mòng họ Tabanidae) là vector cơ học, và lây qua kim tiêm, bơm tiêm, dụng cụ truyền dùng chung. Chẩn đoán bằng AGID và ELISA; hiện không có vaccine, kiểm soát bằng kiểm dịch. Virus không được coi là nguy cơ với sức khoẻ con người.
Đọc bài →Bệnh mù sông: giun Onchocerca, ruồi đen Simulium và chặng đường loại trừ của WHO
WHO: bệnh mù sông (onchocerciasis) do giun ký sinh Onchocerca volvulus, lây qua nhiều lần bị ruồi đen Simulium nhiễm đốt; ruồi sinh sản ở sông suối chảy xiết. Bệnh gây ngứa dữ dội, tổn thương da, suy giảm thị lực đến mù vĩnh viễn. Hơn 99% người nhiễm sống ở châu Phi và Yemen; năm 2024 ít nhất 252,3 triệu người cần điều trị dự phòng. Năm nước đã được WHO xác nhận loại trừ: Colombia (2013), Ecuador (2014), Mexico (2015), Guatemala (2016) và Niger (2025). Chiến lược cốt lõi là điều trị hàng loạt ít nhất 10–15 năm, bổ sung kiểm soát ruồi đen.
Đọc bài →Bả đường hấp dẫn (ATSB): ý tưởng “mồi ngọt” diệt muỗi và bài học từ ba thử nghiệm pha III
ATSB là trạm bả treo ngoài tường nhà, chứa siro trái cây trộn chất diệt côn trùng, dụ muỗi đang tìm đường ăn rồi chết — nhắm vào muỗi đốt ngoài trời mà màn và phun tồn lưu khó với tới. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm pha III ở Zambia, Kenya và Mali (2021–2024) đều không cho thấy giảm có ý nghĩa thống kê số ca sốt rét ở trẻ hay tỷ lệ nhiễm. Ở Mali, các cụm có trên 80% trạm còn tốt giảm 26% ca mắc — gợi ý độ phủ và bảo trì là then chốt. Bài không nêu tên sản phẩm hay hoạt chất.
Đọc bài →Khảo nghiệm nhang muỗi, tấm xông và bình xịt: buồng Peet-Grady, KT50 và bắt muỗi trên chân theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2009.3) chuẩn hoá khảo nghiệm hiệu lực sản phẩm diệt muỗi gia dụng dùng trong nhà: nhang muỗi, tấm xông, bình xông lỏng, sản phẩm khuếch tán và bình xịt. Trong phòng thí nghiệm, sản phẩm được thử trong buồng Peet-Grady 180 × 180 × 180 cm với 4 lồng 25 muỗi cái, đếm muỗi gục trong 60 phút để tính KT50, KT95 và tỷ lệ chết sau 24 giờ; bình xịt thử với 50 muỗi bay tự do và 0,65 ± 0,10 g sản phẩm. Ngoài thực địa, đo mức giảm muỗi đậu trên chân người tình nguyện cách sản phẩm 1,5 m trong 4 giờ; bình xịt thử trong phòng tối thiểu 30 m³.
Đọc bài →Dịch hạch: vi khuẩn Yersinia pestis, bọ chét chuột và ba thể bệnh theo WHO
WHO: dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm chủ yếu qua vết đốt của bọ chét nhiễm, tiếp xúc mô/dịch cơ thể nhiễm hoặc hít giọt bắn từ người bệnh thể phổi. Ủ bệnh 1–7 ngày. Thể hạch hay gặp nhất, tỷ lệ tử vong 30–60%; thể phổi và nhiễm khuẩn huyết luôn tử vong nếu không điều trị. Kháng sinh điều trị hiệu quả nếu dùng sớm. Khi có dịch, diệt bọ chét trước khi diệt chuột.
Đọc bài →Bệnh ngựa châu Phi (AHS): dĩn Culicoides truyền virus cho ngựa, la, lừa — theo WOAH
WOAH: bệnh ngựa châu Phi (AHS) là bệnh virus truyền qua động vật chân đốt, không lây qua tiếp xúc, gặp ở mọi loài họ ngựa; do orbivirus (họ Reoviridae), 9 type huyết thanh, truyền bởi ít nhất hai loài dĩn Culicoides (chính là C. imicola). Thể phổi gần như luôn chết; thể hỗn hợp tử vong tới 70%; tỷ lệ chết ở ngựa 70–95%. Không có bằng chứng lây sang người. Phòng: nhốt ngựa trong chuồng chống côn trùng từ chạng vạng đến rạng sáng, kiểm soát dĩn, hạn chế vận chuyển. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Anopheles stephensi: muỗi sốt rét đô thị xâm lấn và sáng kiến 5 hướng của WHO
WHO: Anopheles stephensi truyền được cả P. falciparum và P. vivax, khác các vector sốt rét chính ở chỗ phát triển tốt trong đô thị, đẻ ở bể, téc chứa nước, giếng. Có nguồn gốc Nam Á và bán đảo Ả Rập, loài này đã được phát hiện ở Djibouti (2012), Ethiopia, Sudan (2016), Sri Lanka (2017), Somalia (2019), Nigeria (2020), Yemen (2021), Ghana và Kenya (2022), và kháng nhiều nhóm hoá chất. WHO khởi động sáng kiến 9/2022 với 5 hướng: hợp tác, giám sát, chia sẻ thông tin, hướng dẫn, nghiên cứu.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.