Bài viết — trang 3
167 bài viết, bài mới nhất luôn ở trên cùng. Mỗi trang 20 bài; bài cũ được lưu trữ đầy đủ.
— lượt xemBài 41–60 / 167 · mới nhất trước
Drone săn ổ bọ gậy: lập bản đồ ruộng lúa ở Zanzibar và phun Bti ở Rwanda giảm 95% mật độ bọ gậy Anopheles
Ruộng lúa nước là nơi sinh sản lớn của muỗi Anopheles truyền sốt rét, nhưng tìm và xử lý từng vũng nước bằng tay rất tốn công. Ở Zanzibar (Tanzania), nhóm của Hardy (2017) dùng drone giá dưới 1 000 USD, mỗi điểm bay dưới 30 phút, tạo ảnh độ phân giải 7 cm để lập bản đồ nơi có nước. Ở ruộng lúa ven Kigali (Rwanda), thử nghiệm không ngẫu nhiên của Munyakanage và cộng sự (2024) dùng drone lập bản đồ và phun chế phẩm vi sinh Bti hai tuần một lần trong 10 tháng: mật độ bọ gậy Anopheles giảm 95,3%, muỗi An. gambiae trưởng thành giảm 80%, số ca sốt rét giảm có ý nghĩa so với vùng đối chứng. WHO lưu ý quản lý nguồn ấu trùng là biện pháp bổ sung, không thay thế màn và phun tồn lưu.
Đọc bài →Sơ tuyển WHO (PQ) cho sản phẩm kiểm soát vector: hồ sơ, thẩm định, thanh tra nhà máy và thời gian mục tiêu
Sơ tuyển WHO (prequalification, PQ) là quá trình WHO đánh giá độ an toàn, hiệu lực và chất lượng của sản phẩm kiểm soát vector như màn tẩm hoá chất, thuốc phun tồn lưu, chế phẩm diệt bọ gậy, dựa trên hồ sơ do nhà sản xuất nộp và thanh tra nhà máy. Từ năm 2016, nhóm đánh giá sản phẩm kiểm soát vector (PQT/VCP) đảm nhiệm việc này; quy trình được sửa đổi từ 1/1/2017. Các bước: xin xác định lộ trình, nộp hồ sơ theo thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP), sàng lọc tính đầy đủ, thẩm định chuyên gia song song với thanh tra cơ sở sản xuất, rồi đưa vào danh sách sơ tuyển gắn với địa điểm sản xuất đã khai báo. Thời gian mục tiêu với sản phẩm mới là 12 tháng; hiện WHO không thu phí sơ tuyển.
Đọc bài →Gặp sâu róm: thám tử nhí chỉ nhìn, không chạm — và cách gỡ lông bằng băng dính
Sâu bướm là ấu trùng của bướm và ngài; phần lớn vô hại, nhưng nhiều loài có lông, gai nối với tuyến độc. Chạm vào, lông gãy trong da gây đau, ngứa, phát ban, có khi phồng rộp; lông vào mắt gây kích ứng. Quy tắc của thám tử nhí: sâu sặc sỡ, có gai hoặc xù lông thì chỉ nhìn, không chạm và báo người lớn. Nếu lỡ chạm: người lớn gỡ sâu bằng que, dán băng dính lên chỗ bị rồi kéo ra nhiều lần, rửa xà phòng và nước, chườm đá. Lông vào mắt thì rửa mắt ngay bằng nhiều nước rồi đi khám.
Đọc bài →Sốt vàng: virus do muỗi đốt ban ngày, 15% ca nặng và một liều vaccine bảo vệ suốt đời — theo WHO
WHO: sốt vàng là bệnh virus do muỗi Aedes, Haemagogus và Sabethes nhiễm bệnh truyền, chủ yếu đốt ban ngày. 27 nước châu Phi và 13 nước Mỹ Latinh được xếp nguy cơ cao; ước tính mỗi năm có 67 000–173 000 ca nặng và 31 000–82 000 ca tử vong. Ủ bệnh 3–6 ngày; khoảng 15% người nhiễm chuyển nặng với vàng da, chảy máu, suy tạng, và khoảng một nửa số này tử vong trong 7–10 ngày. Chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Một liều vaccine cho miễn dịch suốt đời; diệt nơi muỗi đẻ và chống muỗi đốt ban ngày là các biện pháp kiểm soát vector.
Đọc bài →Bọ thảm và ngài quần áo: “thủ phạm” làm thủng len, lụa — hút bụi, giặt nóng, cất kín theo UC IPM
UC IPM: bọ thảm (họ Dermestidae) và ngài quần áo là côn trùng hại vải trong nhà, kho, bảo tàng. Chỉ sâu non gây hại: chúng ăn len, lụa, da, lông thú, lông vũ, lông thú cưng; không ăn sợi tổng hợp. Bọ thảm trưởng thành ăn phấn hoa, hay bay vào nhà qua cửa sổ hoặc theo hoa cắt cành; ngài quần áo bay yếu, ở gần đồ bị hại. Cách xử lý: hút bụi kỹ khe, góc, gầm đồ; giặt nóng hoặc giặt khô; vứt đồ nhiễm nặng; cất đồ sạch trong hộp kín; xử lý đồ bằng ngăn đá hoặc nhiệt nếu chất liệu chịu được; dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM khuyên không xịt thuốc lên quần áo, chăn gối.
Đọc bài →Bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) ở hươu và bò: virus họ hàng bluetongue do dĩn Culicoides truyền — theo WOAH
WOAH: bệnh xuất huyết dịch tễ (EHD) thuộc danh mục bệnh phải báo cáo WOAH. Bệnh do virus EHD (chi Orbivirus, họ hàng virus bluetongue) gây ra ở loài nhai lại hoang dã và nuôi, lây qua dĩn Culicoides nên có tính mùa rõ — phần lớn ca bệnh vào cuối hè, mùa thu. Hươu đuôi trắng bị nặng nhất; ở bò đa số nhiễm không triệu chứng, nhưng có thể sốt, bỏ ăn, loét miệng, khó nuốt, què. Tháng 10–11/2022, virus EHD type 8 có nguồn gốc Bắc Phi được phát hiện ở bò tại Sardinia, Sicily (Italy) và Andalusia (Tây Ban Nha). Chẩn đoán bằng RT-PCR và C-ELISA; vaccine rất hạn chế; chưa ghi nhận nguy cơ lây sang người.
Đọc bài →Bệnh ngủ châu Phi: ruồi xê xê, “tấm bẫy tí hon” và nghiên cứu cắt giảm hơn 90% ruồi ở Uganda
WHO: bệnh ngủ châu Phi (HAT) do trùng roi Trypanosoma brucei, lây qua ruồi xê xê (Glossina) ở châu Phi cận Sahara. Thể gambiense chiếm 92% số ca, diễn tiến mạn; thể rhodesiense chiếm 8%, cấp tính. Sau đỉnh gần 40 000 ca báo cáo năm 1998, số ca giảm xuống dưới 1000 từ năm 2018. Một thử nghiệm thực địa ở bắc Uganda (Tirados 2015) dùng “tiny targets” — tấm vải xanh lam 25×25 cm ghép lưới tẩm thuốc — đặt khoảng 20 tấm mỗi km bờ sông trên diện tích 500 km²: sau 12 tháng mật độ ruồi giảm hơn 90%, trong khi mô hình cho thấy giảm 72% đã đủ chặn lây truyền.
Đọc bài →Ống mái hiên (eave tube): biến ngôi nhà thành “bẫy” muỗi sốt rét — kết quả thử nghiệm ở Côte d’Ivoire
Muỗi sốt rét châu Phi chủ yếu vào nhà qua mái hiên — khe hở giữa mái và tường. Công nghệ “ống mái hiên” bịt kín mái hiên, gắn các ống nhựa có tấm lưới tẩm thuốc, lắp lưới cửa sổ và trám khe: muỗi theo mùi người bay vào ống, không vào được nhà mà chạm thuốc. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm ở 40 làng miền trung Côte d’Ivoire (2016–2019), mọi hộ đều có màn mới: nhóm có lưới cửa và ống mái hiên có 1,43 ca sốt rét/trẻ/năm so với 2,29 ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 0,62), mật độ muỗi trong nhà giảm rõ, không có biến cố nghiêm trọng. Tác giả cho rằng cần thêm thử nghiệm để khẳng định.
Đọc bài →Đo độ bền màn tẩm hoá chất (LLIN) tại hộ gia đình: tỷ lệ còn dùng, chỉ số lỗ thủng pHI và thử nón theo WHO
Hướng dẫn WHO 2011 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2011.5) chuẩn hoá cách theo dõi độ bền màn tẩm hoá chất tác dụng kéo dài (LLIN) khi người dân dùng thật, gồm ba yếu tố: tỷ lệ màn còn dùng, độ nguyên vẹn của vải và hiệu lực diệt muỗi. Màn được khảo sát ở 6, 12, 24 và 36 tháng; lỗ thủng chia 4 cỡ theo ngón cái, nắm tay, cái đầu và cộng có trọng số 1, 23, 196, 578. Ghi chú WHO 2013 phân loại pHI 0–64 là tốt, 65–642 là còn dùng được, từ 643 là rách cần thay gấp. Hiệu lực đo bằng thử nón và thử đường hầm; màn đạt yêu cầu nếu sau 3 năm ít nhất 80% mẫu còn hiệu lực.
Đọc bài →Bị muỗi đốt ngứa: thám tử nhí rửa xà phòng, chườm lạnh và không gãi — theo CDC
CDC: chỉ muỗi cái đốt để lấy máu, muỗi đực không đốt người. Khi đốt, muỗi tiêm nước bọt vào da; cơ thể phản ứng với nước bọt nên nổi cục và ngứa, thường hết sau một hai ngày (MedlinePlus). Trẻ em có thể phản ứng mạnh hơn. Thám tử nhí nhớ 3 bước: rửa vết đốt bằng xà phòng và nước, nhờ người lớn chườm túi đá 10 phút, và không gãi vì vết đốt có thể nhiễm trùng. Vết đốt đỏ, nóng hoặc có vệt đỏ lan ra thì báo người lớn để đi khám.
Đọc bài →Bệnh Chagas: ký sinh trùng Trypanosoma cruzi và bọ xít hút máu triatomine theo WHO
WHO: khoảng 8 triệu người nhiễm Trypanosoma cruzi, chủ yếu ở Mỹ Latinh; hơn 10 000 người tử vong mỗi năm và hơn 100 triệu người có nguy cơ. Ở Mỹ Latinh, bệnh lây chủ yếu qua phân, nước tiểu của bọ xít hút máu triatomine — loài trú trong khe tường, mái nhà, chuồng trại, ban đêm đốt vùng da hở rồi thải phân gần vết đốt. Bệnh còn lây từ mẹ sang con, qua truyền máu, ghép tạng và thực phẩm nhiễm. Tới một phần ba người nhiễm mạn tính bị tổn thương tim. Chưa có vaccine; điều trị sớm ở giai đoạn cấp có thể chữa khỏi.
Đọc bài →Mọt và ngài trong tủ bếp: hộp kín, ngăn đá, không xịt thuốc — theo UC IPM
UC IPM: côn trùng hại thực phẩm khô (ngài Ấn Độ, mọt bột, mọt răng cưa, mọt thuốc lá, bọ kho…) thường theo gói thực phẩm đã nhiễm vào nhà; khi thấy ngài bay trong bếp, chúng thường đã lan sang gói khác. Dấu hiệu: tơ trong góc gói, lỗ nhỏ trên bao bì. Cách xử lý: bỏ thực phẩm nhiễm, hút bụi khe tủ, rửa kệ bằng xà phòng và nước, đựng thực phẩm trong hộp nắp kín (túi nilon không đủ), cất đồ ít dùng vào ngăn đá, dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM không khuyến cáo dùng thuốc trừ sâu cho côn trùng hại thực phẩm khô.
Đọc bài →Thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA): mòng hút máu, kim tiêm dùng chung và virus mang suốt đời — theo WOAH
WOAH: thiếu máu truyền nhiễm ở ngựa (EIA) là bệnh trong danh mục WOAH, do một lentivirus họ Retroviridae gây nhiễm dai dẳng ở họ ngựa, có ở khắp thế giới. Bệnh gây sốt tái phát, giảm tiểu cầu, thiếu máu, sụt cân nhanh, phù phần thấp cơ thể; nhiều ca không biểu hiện. Ngựa nhiễm mang virus trong máu suốt đời. Virus lây chủ yếu qua máu: ruồi hút máu (mòng họ Tabanidae) là vector cơ học, và lây qua kim tiêm, bơm tiêm, dụng cụ truyền dùng chung. Chẩn đoán bằng AGID và ELISA; hiện không có vaccine, kiểm soát bằng kiểm dịch. Virus không được coi là nguy cơ với sức khoẻ con người.
Đọc bài →Bệnh mù sông: giun Onchocerca, ruồi đen Simulium và chặng đường loại trừ của WHO
WHO: bệnh mù sông (onchocerciasis) do giun ký sinh Onchocerca volvulus, lây qua nhiều lần bị ruồi đen Simulium nhiễm đốt; ruồi sinh sản ở sông suối chảy xiết. Bệnh gây ngứa dữ dội, tổn thương da, suy giảm thị lực đến mù vĩnh viễn. Hơn 99% người nhiễm sống ở châu Phi và Yemen; năm 2024 ít nhất 252,3 triệu người cần điều trị dự phòng. Năm nước đã được WHO xác nhận loại trừ: Colombia (2013), Ecuador (2014), Mexico (2015), Guatemala (2016) và Niger (2025). Chiến lược cốt lõi là điều trị hàng loạt ít nhất 10–15 năm, bổ sung kiểm soát ruồi đen.
Đọc bài →Bả đường hấp dẫn (ATSB): ý tưởng “mồi ngọt” diệt muỗi và bài học từ ba thử nghiệm pha III
ATSB là trạm bả treo ngoài tường nhà, chứa siro trái cây trộn chất diệt côn trùng, dụ muỗi đang tìm đường ăn rồi chết — nhắm vào muỗi đốt ngoài trời mà màn và phun tồn lưu khó với tới. Ba thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm pha III ở Zambia, Kenya và Mali (2021–2024) đều không cho thấy giảm có ý nghĩa thống kê số ca sốt rét ở trẻ hay tỷ lệ nhiễm. Ở Mali, các cụm có trên 80% trạm còn tốt giảm 26% ca mắc — gợi ý độ phủ và bảo trì là then chốt. Bài không nêu tên sản phẩm hay hoạt chất.
Đọc bài →Khảo nghiệm nhang muỗi, tấm xông và bình xịt: buồng Peet-Grady, KT50 và bắt muỗi trên chân theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2009.3) chuẩn hoá khảo nghiệm hiệu lực sản phẩm diệt muỗi gia dụng dùng trong nhà: nhang muỗi, tấm xông, bình xông lỏng, sản phẩm khuếch tán và bình xịt. Trong phòng thí nghiệm, sản phẩm được thử trong buồng Peet-Grady 180 × 180 × 180 cm với 4 lồng 25 muỗi cái, đếm muỗi gục trong 60 phút để tính KT50, KT95 và tỷ lệ chết sau 24 giờ; bình xịt thử với 50 muỗi bay tự do và 0,65 ± 0,10 g sản phẩm. Ngoài thực địa, đo mức giảm muỗi đậu trên chân người tình nguyện cách sản phẩm 1,5 m trong 4 giờ; bình xịt thử trong phòng tối thiểu 30 m³.
Đọc bài →Thấy chuột hay phân chuột: thám tử nhí không chạm, không quét — gọi người lớn
CDC: chuột mang nhiều mầm bệnh, lây sang người khi cầm chuột, chạm phân, nước tiểu, nước bọt hoặc bị chuột cắn; nhìn bề ngoài không biết con chuột nào mang bệnh. Khi nước tiểu, phân hay ổ chuột tươi bị khuấy tung, virus hanta có thể bay vào không khí. Thám tử nhí thấy chuột (sống hay chết) hoặc phân chuột thì không chạm, không quét, gọi người lớn; cả nhà cất kín thức ăn, nước và dọn chỗ trú của chuột.
Đọc bài →Dịch hạch: vi khuẩn Yersinia pestis, bọ chét chuột và ba thể bệnh theo WHO
WHO: dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm chủ yếu qua vết đốt của bọ chét nhiễm, tiếp xúc mô/dịch cơ thể nhiễm hoặc hít giọt bắn từ người bệnh thể phổi. Ủ bệnh 1–7 ngày. Thể hạch hay gặp nhất, tỷ lệ tử vong 30–60%; thể phổi và nhiễm khuẩn huyết luôn tử vong nếu không điều trị. Kháng sinh điều trị hiệu quả nếu dùng sớm. Khi có dịch, diệt bọ chét trước khi diệt chuột.
Đọc bài →Mạt bụi nhà và hen suyễn: giặt nóng, bọc nệm, giữ độ ẩm 30–50% theo EPA
EPA: mạt bụi nhỏ đến mức mắt thường không thấy, nhà nào cũng có; chúng ăn vảy da người và sống trong nệm, gối, thảm, ghế bọc vải, chăn, quần áo, thú nhồi bông. Xác và phân mạt có thể kích phát hen ở người dị ứng, và phơi nhiễm có thể gây hen ở trẻ chưa từng có triệu chứng. Cách giảm: giặt chăn ga nước nóng mỗi tuần và sấy khô hẳn, bọc nệm gối chống bụi, hút bụi hằng tuần (máy có lọc HEPA), lau ẩm, giữ độ ẩm trong nhà khoảng 30–50%.
Đọc bài →Bệnh ngựa châu Phi (AHS): dĩn Culicoides truyền virus cho ngựa, la, lừa — theo WOAH
WOAH: bệnh ngựa châu Phi (AHS) là bệnh virus truyền qua động vật chân đốt, không lây qua tiếp xúc, gặp ở mọi loài họ ngựa; do orbivirus (họ Reoviridae), 9 type huyết thanh, truyền bởi ít nhất hai loài dĩn Culicoides (chính là C. imicola). Thể phổi gần như luôn chết; thể hỗn hợp tử vong tới 70%; tỷ lệ chết ở ngựa 70–95%. Không có bằng chứng lây sang người. Phòng: nhốt ngựa trong chuồng chống côn trùng từ chạng vạng đến rạng sáng, kiểm soát dĩn, hạn chế vận chuyển. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.