Bài viết — trang 2
167 bài viết, bài mới nhất luôn ở trên cùng. Mỗi trang 20 bài; bài cũ được lưu trữ đầy đủ.
— lượt xemBài 21–40 / 167 · mới nhất trước
Thử nghiệm hiệp đồng PBO trong ống WHO: 400 muỗi, 4 nhóm, ngưỡng 98% — cách biết PBO có “cứu” được hiệu lực pyrethroid ở quần thể muỗi kháng thuốc
PBO (piperonyl butoxide) ức chế enzym giải độc, chủ yếu là mono-oxygenase, giúp pyrethroid diệt lại muỗi kháng thuốc theo cơ chế này; PBO được tẩm cùng pyrethroid trên màn pyrethroid-PBO. Quy trình chuẩn (SOP) WHO năm 2022 dùng ống thử WHO với 400 muỗi cái 3–5 ngày tuổi, chưa hút máu, chia 4 nhóm: đối chứng, chỉ PBO, chỉ pyrethroid và PBO + pyrethroid. Muỗi tiếp xúc giấy PBO 4% trong 1 giờ rồi giấy pyrethroid 1 giờ, theo dõi tỷ lệ chết sau 24 giờ ở 27 ± 2 °C, độ ẩm 75 ± 10%. Phục hồi hoàn toàn khi nhóm PBO + pyrethroid chết từ 98%; phục hồi một phần khi dưới 98% nhưng cao hơn nhóm chỉ pyrethroid ít nhất 10%. Loại bỏ thử nghiệm nếu đối chứng chết trên 20% hoặc nhóm chỉ PBO chết trên 10%.
Đọc bài →Gặp bọ cạp: thám tử nhí không thò tay vào khe đá, khúc gỗ — lỡ bị chích thì rửa xà phòng, chườm đá và báo người lớn
Bọ cạp săn mồi ban đêm, ban ngày trốn dưới đá, khúc gỗ, sàn nhà và trong khe. Phần lớn vết chích chỉ gây đau, rát, tê tại chỗ, nhưng trẻ từ 6 tuổi trở xuống dễ bị ảnh hưởng nặng hơn khi gặp loài có nọc mạnh. Quy tắc của thám tử nhí: không thò tay, chân vào chỗ trốn của bọ cạp, không bắt, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị chích: báo người lớn, rửa sạch bằng xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút, giữ yên chỗ bị chích, tháo nhẫn, vòng. Khó thở, chảy nước dãi, co giật, cử động mắt đầu cổ bất thường là dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh ghẻ (scabies): cái ghẻ Sarcoptes scabiei, ngứa dữ dội về đêm và vì sao phải điều trị cả nhà cùng lúc — theo WHO
WHO: bệnh ghẻ do cái ghẻ Sarcoptes scabiei var. hominis đào hang dưới da gây ra; bất kỳ lúc nào cũng có ít nhất 200 triệu người mắc, và ở vùng nghèo nhiệt đới 5–50% trẻ em bị ghẻ. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc da kề da kéo dài, triệu chứng thường xuất hiện sau 4–6 tuần: ngứa dữ dội, nặng hơn về đêm, đường hang và sẩn ở kẽ ngón tay, cổ tay, thắt lưng. Gãi gây nhiễm khuẩn da, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết, bệnh thận và tim. Điều trị bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống theo chỉ định, phải điều trị lặp lại và điều trị mọi người trong nhà; giặt nóng chăn màn, đồ không giặt được thì cho vào túi kín một tuần.
Đọc bài →Ruồi cống (Psychodidae) trong nhà tắm, chung cư: tìm đúng ống thoát, cọ sạch màng nhớt — đổ nước sôi, thuốc tẩy chỉ là tạm thời
Ruồi cống (ruồi bướm, moth fly) là loài ruồi nhỏ 1,5–6 mm, mình phủ lông, không đốt người, hay đậu trên tường nhà tắm, bếp, tầng hầm. Ấu trùng sống trong lớp màng nhớt hữu cơ bám thành ống thoát, xi-phông, khay nước ngưng tủ lạnh, điều hoà; vòng đời 7–28 ngày. Theo UC IPM và các trường đại học Hoa Kỳ, cách bền vững là tìm ống bị nhiễm (úp cốc hoặc dán băng dính lên miệng ống), thông tắc, tháo xi-phông và cọ sạch màng nhớt bằng bàn chải cứng. Đổ nước sôi hay thuốc tẩy không loại bỏ được lớp màng nên chỉ có tác dụng tạm thời; không đổ thuốc trừ sâu xuống cống.
Đọc bài →Chấy rận trên bò: chấy cắn và chấy hút máu, ngưỡng 10 con mỗi inch vuông da và vì sao phải xử lý lần hai sau 2–3 tuần
Chấy rận bò sống trọn đời trên con vật và chỉ tồn tại vài ngày khi rời khỏi vật chủ. Có hai nhóm: chấy cắn ăn vảy da và chấy hút máu gây thiếu máu, sụt cân, nặng có thể chết. Chấy tăng mạnh vào mùa lạnh, lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp. Theo các trường đại học Hoa Kỳ, nên đếm chấy trên da và cân nhắc xử lý khi từ 10 con mỗi inch vuông; chấy hút máu đáp ứng tốt với thuốc toàn thân, chấy cắn đáp ứng tốt với thuốc tiếp xúc dạng đổ lưng. Thuốc không diệt trứng nên thường phải xử lý nhắc lại sau khoảng 2–3 tuần, điều trị cả đàn cùng lúc và cách ly bò mới nhập.
Đọc bài →Màn hai hoạt chất chlorfenapyr + pyrethroid: thử nghiệm 84 cụm dân cư ở Tanzania hạ tỷ lệ sốt rét trẻ em từ 45,8% xuống 25,6% nơi muỗi kháng thuốc
Muỗi sốt rét kháng pyrethroid làm giảm hiệu quả màn tẩm thông thường. Thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm 4 nhánh ở huyện Misungwi, Tanzania (Mosha và cộng sự, The Lancet 2022) so sánh màn chỉ có alpha-cypermethrin với ba loại màn hai hoạt chất. Sau 24 tháng, tỷ lệ nhiễm sốt rét ở trẻ 6 tháng–14 tuổi là 45,8% ở nhóm màn thường, 25,6% ở nhóm màn chlorfenapyr + alpha-cypermethrin (OR hiệu chỉnh 0,45), trong khi màn pyriproxyfen và màn PBO không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Chlorfenapyr tác động lên hô hấp tế bào của muỗi, khác cơ chế thần kinh của pyrethroid. Màn chlorfenapyr cũng tiết kiệm chi phí nhất.
Đọc bài →Điện thoại “nghe” ra loài muỗi: ghi âm tiếng vỗ cánh 200–700 Hz bằng máy 20 USD để lập bản đồ muỗi — nghiên cứu Stanford trên eLife
Mỗi loài muỗi vỗ cánh ở dải tần đặc trưng. Nhóm nghiên cứu Đại học Stanford (Mukundarajan và cộng sự, eLife 2017) chứng minh micro của điện thoại thông thường, kể cả máy gập đời 2006 giá khoảng 20 USD, đủ nhạy để ghi tiếng vỗ cánh muỗi kèm thời gian và vị trí. Họ ghi âm 20 loài muỗi truyền bệnh; tần số vỗ cánh của muỗi cái thường 200–700 Hz. Khi so với thư viện âm thanh, khoảng hai phần ba bản ghi được nhận dạng đúng loài tự động. Tình nguyện viên chỉ cần 15 phút tập huấn đã lập được bản đồ muỗi ở California và một làng ở Madagascar.
Đọc bài →Khảo nghiệm bả diệt gián theo EPA 810.3500: thử nghiệm “có lựa chọn” thức ăn, làm quen 3 ngày, phơi nhiễm 14 ngày và lão hoá bả
Ở Hoa Kỳ, mọi sản phẩm diệt dịch hại y tế công cộng như gián, ve, muỗi phải nộp dữ liệu hiệu lực khi đăng ký. Hướng dẫn thử nghiệm OCSPP 810.3500 “Premises Treatments” bản cuối được EPA ban hành tháng 9/2019, thay bản 1998. Với bả gián, EPA khuyến nghị thử nghiệm có lựa chọn: đặt bả cạnh nguồn thức ăn thay thế để chứng minh bả đủ hấp dẫn; gián làm quen 3 ngày, sau đó phơi nhiễm tới 14 ngày, chỉ tiêu chính là tỷ lệ chết. Nếu nhãn công bố hiệu lực nhiều tháng, bả phải được lão hoá tương ứng ở 25 ± 1 °C, độ ẩm 50–80%. Bản 1998 dùng hộp có lựa chọn với 50 gián Đức, đếm ở ngày 1–21 và hiệu chỉnh bằng công thức Abbott.
Đọc bài →Gặp con rết: thám tử nhí không cầm, không bắt — lỡ bị cắn thì rửa xà phòng, chườm lạnh và báo người lớn
Rết sống ở chỗ tối, ẩm trong nhà và ngoài vườn, săn côn trùng vào ban đêm. Rết to như Scolopendra có thể cắn rất đau: đau rát lan dọc ngón tay, ngón chân, sưng đỏ, có khi kéo dài vài giờ đến vài ngày. Quy tắc của thám tử nhí: không cầm, không bắt rết, bật đèn trước khi lục chỗ tối, giũ giày dép trước khi xỏ. Nếu bị cắn: báo người lớn, rửa nhiều xà phòng và nước (không rửa bằng cồn), chườm đá bọc khăn 10 phút rồi nghỉ 10 phút. Khó thở, sưng họng, tim đập nhanh là dấu hiệu dị ứng cần đi cấp cứu ngay.
Đọc bài →Bệnh Lyme (Borreliosis): vi khuẩn Borrelia do ve Ixodes truyền, vết ban đỏ lan rộng và vì sao gỡ ve sớm quan trọng — theo ECDC
ECDC: bệnh Lyme (Lyme borreliosis) là bệnh nhiễm khuẩn do ve truyền phổ biến nhất ở vùng ôn đới châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á, do một số loài xoắn khuẩn thuộc nhóm Borrelia burgdorferi sensu lato gây ra và truyền qua vết đốt của ve Ixodes nhiễm khuẩn, chủ yếu là ve non và ve trưởng thành. Dấu hiệu sớm điển hình là ban đỏ di chuyển (erythema migrans) lan rộng dần từ chỗ ve đốt, sau 3–30 ngày. Không điều trị, vi khuẩn có thể lan tới khớp, tim, hệ thần kinh; phần lớn ca bệnh điều trị khỏi bằng vài tuần kháng sinh. Chưa có vaccine; phòng bệnh dựa vào tránh ve đốt và gỡ ve sớm vì nguy cơ lây tăng dần theo thời gian ve bám hút máu.
Đọc bài →Nhện góa phụ đen (Latrodectus) quanh nhà kho, gara: nhận diện dấu đồng hồ cát, dọn bừa bộn và làm gì khi bị cắn — theo UC IPM
UC IPM: nhện góa phụ (chi Latrodectus) có bụng tròn, màu đặc trưng và giăng mạng rối, không theo hình mẫu. Con cái góa phụ đen trưởng thành dài khoảng 13 mm, đen bóng, có dấu đỏ hình đồng hồ cát ở mặt bụng. Chúng ưa lỗ hổng, khe nứt, rác và đồ bừa bộn quanh công trình: nhà kho, gara, tường đá, đống củi, thường trong khoảng 1 m sát mặt đất. Vết cắn hiếm gặp, chủ yếu xảy ra khi tay chạm vào chỗ nhện trú; nọc độc thần kinh gây đau cơ, co cứng bụng. Cách quản lý chính là dọn bừa bộn, hút bụi mạng nhện, đeo găng khi dọn kho; thuốc khó đem lại hiệu quả lâu dài. Bị cắn cần đi khám ngay.
Đọc bài →Ruồi sừng (Haematobia irritans) trên bò: hút máu 20–38 lần mỗi ngày, ngưỡng 200 con/bò thịt và cách đếm ruồi trước khi xử lý
Ruồi sừng là ruồi hút máu nhỏ, sống gần như suốt đời trên lưng, vai, sườn bò và đẻ trứng vào phân bò tươi. Mỗi con hút máu khoảng 20–38 lần mỗi ngày, mỗi lần khoảng 1,5 mg; trên bò thịt có thể gặp hàng nghìn con mỗi cá thể, có nơi tới 20 000 con. Bò bị quấy rầy liếm, giật da, quẫy đuôi, đá bụng, đứng tụm hoặc đứng dưới nước thay vì gặm cỏ. Các tài liệu khuyến nông Hoa Kỳ dùng ngưỡng kinh tế khoảng 200 con/bò thịt (100 con mỗi bên sườn) và 100 con/bò sữa đang vắt (50 con mỗi bên), ước lượng trên 10 con mỗi đàn. Quản lý nên kết hợp nhiều biện pháp và theo dõi định kỳ; bài không nêu tên thuốc cụ thể.
Đọc bài →Muỗi tìm ra người bằng cách nào? CO₂ hơi thở, mùi da, hình ảnh và nhiệt — điều các thí nghiệm đột biến gen Gr3 và orco cho thấy
Để sinh sản, muỗi cái Aedes aegypti phải tìm được người để hút máu. Tổng quan của Cardé (2015) cho thấy muỗi tích hợp nhiều tín hiệu: CO₂ trong hơi thở, rất nhiều mùi da, hình ảnh và nhiệt của vật chủ, và ở cự ly gần là độ ẩm. Thí nghiệm của McMeniman và cộng sự (2014) gây đột biến gen Gr3 — một tiểu đơn vị thụ thể CO₂ — khiến muỗi mất phản ứng với CO₂ và cả phản ứng do CO₂ kích hoạt với nhiệt và axit lactic, nhưng sức hút với người thật trong môi trường bán thực địa chỉ giảm nhẹ. DeGennaro và cộng sự (2013) cho thấy muỗi đột biến orco mất ưu tiên mạnh với người khi có CO₂. Kết luận: không có “một tín hiệu duy nhất” — đó là lý do phòng muỗi cần kết hợp nhiều lớp.
Đọc bài →Để muỗi tự mang thuốc tới ổ bọ gậy: “trạm phát tán” pyriproxyfen phủ 94–100% ổ đẻ trong thử nghiệm ở Peru và Brazil
Khó nhất trong diệt bọ gậy Aedes là phủ được hết các ổ nước nhỏ, kín đáo. Một chiến lược mới lợi dụng chính hành vi của muỗi cái: đặt “trạm phát tán” có bụi pyriproxyfen — chất tương tự hormone trẻ (JHA) ngăn bọ gậy nở thành muỗi — ở nơi muỗi nghỉ; muỗi dính hạt thuốc rồi mang tới chỗ đẻ trứng. Ở Iquitos (Peru), Devine và cộng sự (2009) chỉ cần đặt trạm ở 3–5% diện tích chỗ nghỉ đã phủ gần như toàn bộ ổ nước theo dõi, 95–100% lứa bọ gậy chết vượt mức đối chứng, muỗi trưởng thành nở ra giảm 42–98%. Ở Manacapuru (Brazil), Abad-Franch và cộng sự (2015) dùng 100 trạm phủ tới 100% hộ và 94,3% ổ theo dõi, số muỗi nở giảm hơn 10 lần. Đây vẫn là kết quả thử nghiệm.
Đọc bài →Quy cách FAO/WHO cho thuốc trừ dịch hại (JMPS): “sản phẩm tham chiếu”, xác định tương đương và vì sao không áp dụng cho hàng “na ná”
Từ năm 2001, FAO và WHO thống nhất cùng xây dựng quy cách (specification) cho thuốc trừ dịch hại, thông qua Hội nghị chung FAO/WHO về quy cách thuốc trừ dịch hại (JMPS), làm chuẩn chất lượng cho cả nông nghiệp và y tế công cộng. Theo “thủ tục mới”, quy cách chỉ gắn với gói dữ liệu và sản phẩm của nhà sản xuất đã được đánh giá — sản phẩm tham chiếu — chứ không tự động áp dụng cho sản phẩm cùng hoạt chất của hãng khác. Hãng khác muốn được áp dụng phải chứng minh nguyên liệu kỹ thuật (TC/TK) tương đương: hồ sơ tạp chất và độc tính không khác quá giới hạn, ví dụ chỉ số độc tính không chênh quá 2 lần. Bản Sổ tay ấn bản 3 (2025) thay thế các ấn bản trước nhưng không đổi thủ tục.
Đọc bài →Gặp tổ kiến lửa: thám tử nhí đứng xa — lỡ bị bò lên chân thì phủi nhanh, đừng xả nước
Kiến lửa làm tổ bằng đất tơi ở bãi cỏ, sân chơi, ven lối đi; chạm vào tổ, hàng loạt kiến lao ra, bám bằng hàm và đốt nhiều lần, gây bỏng rát rồi nổi mụn mủ trắng. Quy tắc của thám tử nhí: thấy ụ đất tơi thì đứng xa, không giẫm, không chọc que, báo người lớn. Nếu kiến bò lên người: người lớn phủi thật nhanh, cởi giày tất và quần áo chỗ bị đốt; không cố rửa trôi bằng nước. Sau đó rửa xà phòng và nước, chườm đá bọc khăn, không gãi vỡ mụn mủ. Khó thở, sưng nhiều, choáng ngất là cấp cứu.
Đọc bài →Sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF): virus do ve Hyalomma truyền, lây qua máu gia súc — theo WHO và ECDC
WHO: sốt xuất huyết Crimean-Congo (CCHF) do một virus lây qua ve gây ra, tỷ lệ tử vong trong các đợt dịch 10–40%. Bệnh lưu hành ở châu Phi, Balkan, Trung Đông và các nước châu Á phía nam vĩ tuyến 50 Bắc; ve chi Hyalomma là vector chính. Người nhiễm do ve đốt hoặc tiếp xúc máu, mô gia súc nhiễm khi giết mổ; cũng có thể lây từ người sang người qua máu, dịch tiết, kể cả trong cơ sở y tế. ECDC ước tính mỗi năm có 10 000–15 000 ca nhiễm, khoảng 500 ca tử vong; trên 80% ca nhiễm không triệu chứng hoặc nhẹ. Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt và chưa có vaccine an toàn, hiệu quả phổ biến cho người; phòng bệnh dựa vào chống ve đốt và bảo hộ khi giết mổ.
Đọc bài →Cá bạc (silverfish) gặm sách, giấy dán tường: nhận diện, giảm ẩm, dọn bụi và bịt khe theo UC IPM
Cá bạc và cá lửa là côn trùng không cánh, thân thon có vảy, ba phần phụ dạng đuôi, hoạt động ban đêm. Chúng ăn đồ khô giàu tinh bột: ngũ cốc, bột, đồ ăn thú cưng, giấy có hồ dán, gáy sách, giấy dán tường, hồ vải; hàm yếu nên cạo bề mặt giấy thay vì cắn. Cá bạc ưa chỗ ẩm ấm như nhà tắm, phòng giặt, tầng hầm; cá lửa ưa chỗ rất nóng quanh lò, ống nước nóng. Giám sát bằng bẫy dính hoặc lọ thuỷ tinh dán băng keo bên ngoài; phòng bằng giữ khô ráo, dọn bụi, bịt khe quanh ống, sửa rò rỉ, dùng máy hút ẩm, quạt thông gió, cất đồ khô trong hộp kín. UC IPM: nhiễm nhẹ không cần dùng thuốc.
Đọc bài →Bệnh viêm miệng mụn nước (VSV) ở ngựa, bò: virus do muỗi cát, ruồi đen truyền và dễ nhầm với lở mồm long móng
Viêm miệng mụn nước là bệnh virus quan trọng của gia súc ở châu Mỹ, chủ yếu ở ngựa, bò và lợn, gây mụn nước, vết trợt, loét ở miệng, chân, vú. Muỗi cát Lutzomyia, ruồi đen và dĩn Culicoides có thể là vector sinh học; khi đã vào đàn, bệnh lây qua tiếp xúc trực tiếp và dụng cụ nhiễm. Bệnh rất ít gây chết nhưng làm vật đau, bỏ ăn, què, viêm vú, giảm sữa, và không thể phân biệt bằng mắt với lở mồm long móng nên cần chẩn đoán xét nghiệm. Ủ bệnh thường 3–7 ngày; vật thường khỏi sau 2–3 tuần. Phòng bệnh: cách ly, hạn chế di chuyển, nhốt chuồng khi có dịch, kiểm soát côn trùng, vệ sinh máng ăn uống, bảo hộ khi chăm vật bệnh vì người cũng có thể nhiễm.
Đọc bài →Ve sừng dài châu Á xâm lấn Hoa Kỳ: một con cái tự đẻ hàng nghìn trứng — điều giới nghiên cứu đang theo dõi
Ve sừng dài châu Á (Haemaphysalis longicornis) có nguồn gốc miền đông Trung Quốc, Nhật Bản, Viễn Đông Nga và Triều Tiên – Hàn Quốc. Năm 2017 loài này lần đầu được xác định ở Hoa Kỳ, trên một con cừu ở New Jersey; phân tích sau đó cho thấy ve đã có mặt từ năm 2010 hoặc trước đó, và tới 05/2024 đã ghi nhận ở 21 bang cùng Thủ đô Washington. Điểm đáng chú ý: con cái sinh sản đơn tính, một con có thể đẻ tới 2 000–3 000 trứng mà không cần con đực, nên một con ve đơn lẻ cũng có thể lập quần thể; ve bám dày trên gia súc có thể làm vật mất máu. Ở Hoa Kỳ ve liên quan tới Theileria orientalis kiểu Ikeda ở bò; giới nghiên cứu đang theo dõi khả năng mang mầm bệnh cho người.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.