Phòng chống & cộng đồng — trang 2
Hướng dẫn thực hành phòng chống côn trùng và bệnh truyền qua côn trùng cho gia đình, trường học, khu dân cư.
— lượt xem96 bài · mới nhất trước
Cá bạc (silverfish) gặm sách, giấy dán tường: nhận diện, giảm ẩm, dọn bụi và bịt khe theo UC IPM
Cá bạc và cá lửa là côn trùng không cánh, thân thon có vảy, ba phần phụ dạng đuôi, hoạt động ban đêm. Chúng ăn đồ khô giàu tinh bột: ngũ cốc, bột, đồ ăn thú cưng, giấy có hồ dán, gáy sách, giấy dán tường, hồ vải; hàm yếu nên cạo bề mặt giấy thay vì cắn. Cá bạc ưa chỗ ẩm ấm như nhà tắm, phòng giặt, tầng hầm; cá lửa ưa chỗ rất nóng quanh lò, ống nước nóng. Giám sát bằng bẫy dính hoặc lọ thuỷ tinh dán băng keo bên ngoài; phòng bằng giữ khô ráo, dọn bụi, bịt khe quanh ống, sửa rò rỉ, dùng máy hút ẩm, quạt thông gió, cất đồ khô trong hộp kín. UC IPM: nhiễm nhẹ không cần dùng thuốc.
Đọc bài →Gặp sâu róm: thám tử nhí chỉ nhìn, không chạm — và cách gỡ lông bằng băng dính
Sâu bướm là ấu trùng của bướm và ngài; phần lớn vô hại, nhưng nhiều loài có lông, gai nối với tuyến độc. Chạm vào, lông gãy trong da gây đau, ngứa, phát ban, có khi phồng rộp; lông vào mắt gây kích ứng. Quy tắc của thám tử nhí: sâu sặc sỡ, có gai hoặc xù lông thì chỉ nhìn, không chạm và báo người lớn. Nếu lỡ chạm: người lớn gỡ sâu bằng que, dán băng dính lên chỗ bị rồi kéo ra nhiều lần, rửa xà phòng và nước, chườm đá. Lông vào mắt thì rửa mắt ngay bằng nhiều nước rồi đi khám.
Đọc bài →Sốt vàng: virus do muỗi đốt ban ngày, 15% ca nặng và một liều vaccine bảo vệ suốt đời — theo WHO
WHO: sốt vàng là bệnh virus do muỗi Aedes, Haemagogus và Sabethes nhiễm bệnh truyền, chủ yếu đốt ban ngày. 27 nước châu Phi và 13 nước Mỹ Latinh được xếp nguy cơ cao; ước tính mỗi năm có 67 000–173 000 ca nặng và 31 000–82 000 ca tử vong. Ủ bệnh 3–6 ngày; khoảng 15% người nhiễm chuyển nặng với vàng da, chảy máu, suy tạng, và khoảng một nửa số này tử vong trong 7–10 ngày. Chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Một liều vaccine cho miễn dịch suốt đời; diệt nơi muỗi đẻ và chống muỗi đốt ban ngày là các biện pháp kiểm soát vector.
Đọc bài →Bọ thảm và ngài quần áo: “thủ phạm” làm thủng len, lụa — hút bụi, giặt nóng, cất kín theo UC IPM
UC IPM: bọ thảm (họ Dermestidae) và ngài quần áo là côn trùng hại vải trong nhà, kho, bảo tàng. Chỉ sâu non gây hại: chúng ăn len, lụa, da, lông thú, lông vũ, lông thú cưng; không ăn sợi tổng hợp. Bọ thảm trưởng thành ăn phấn hoa, hay bay vào nhà qua cửa sổ hoặc theo hoa cắt cành; ngài quần áo bay yếu, ở gần đồ bị hại. Cách xử lý: hút bụi kỹ khe, góc, gầm đồ; giặt nóng hoặc giặt khô; vứt đồ nhiễm nặng; cất đồ sạch trong hộp kín; xử lý đồ bằng ngăn đá hoặc nhiệt nếu chất liệu chịu được; dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM khuyên không xịt thuốc lên quần áo, chăn gối.
Đọc bài →Đo độ bền màn tẩm hoá chất (LLIN) tại hộ gia đình: tỷ lệ còn dùng, chỉ số lỗ thủng pHI và thử nón theo WHO
Hướng dẫn WHO 2011 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2011.5) chuẩn hoá cách theo dõi độ bền màn tẩm hoá chất tác dụng kéo dài (LLIN) khi người dân dùng thật, gồm ba yếu tố: tỷ lệ màn còn dùng, độ nguyên vẹn của vải và hiệu lực diệt muỗi. Màn được khảo sát ở 6, 12, 24 và 36 tháng; lỗ thủng chia 4 cỡ theo ngón cái, nắm tay, cái đầu và cộng có trọng số 1, 23, 196, 578. Ghi chú WHO 2013 phân loại pHI 0–64 là tốt, 65–642 là còn dùng được, từ 643 là rách cần thay gấp. Hiệu lực đo bằng thử nón và thử đường hầm; màn đạt yêu cầu nếu sau 3 năm ít nhất 80% mẫu còn hiệu lực.
Đọc bài →Bị muỗi đốt ngứa: thám tử nhí rửa xà phòng, chườm lạnh và không gãi — theo CDC
CDC: chỉ muỗi cái đốt để lấy máu, muỗi đực không đốt người. Khi đốt, muỗi tiêm nước bọt vào da; cơ thể phản ứng với nước bọt nên nổi cục và ngứa, thường hết sau một hai ngày (MedlinePlus). Trẻ em có thể phản ứng mạnh hơn. Thám tử nhí nhớ 3 bước: rửa vết đốt bằng xà phòng và nước, nhờ người lớn chườm túi đá 10 phút, và không gãi vì vết đốt có thể nhiễm trùng. Vết đốt đỏ, nóng hoặc có vệt đỏ lan ra thì báo người lớn để đi khám.
Đọc bài →Bệnh Chagas: ký sinh trùng Trypanosoma cruzi và bọ xít hút máu triatomine theo WHO
WHO: khoảng 8 triệu người nhiễm Trypanosoma cruzi, chủ yếu ở Mỹ Latinh; hơn 10 000 người tử vong mỗi năm và hơn 100 triệu người có nguy cơ. Ở Mỹ Latinh, bệnh lây chủ yếu qua phân, nước tiểu của bọ xít hút máu triatomine — loài trú trong khe tường, mái nhà, chuồng trại, ban đêm đốt vùng da hở rồi thải phân gần vết đốt. Bệnh còn lây từ mẹ sang con, qua truyền máu, ghép tạng và thực phẩm nhiễm. Tới một phần ba người nhiễm mạn tính bị tổn thương tim. Chưa có vaccine; điều trị sớm ở giai đoạn cấp có thể chữa khỏi.
Đọc bài →Mọt và ngài trong tủ bếp: hộp kín, ngăn đá, không xịt thuốc — theo UC IPM
UC IPM: côn trùng hại thực phẩm khô (ngài Ấn Độ, mọt bột, mọt răng cưa, mọt thuốc lá, bọ kho…) thường theo gói thực phẩm đã nhiễm vào nhà; khi thấy ngài bay trong bếp, chúng thường đã lan sang gói khác. Dấu hiệu: tơ trong góc gói, lỗ nhỏ trên bao bì. Cách xử lý: bỏ thực phẩm nhiễm, hút bụi khe tủ, rửa kệ bằng xà phòng và nước, đựng thực phẩm trong hộp nắp kín (túi nilon không đủ), cất đồ ít dùng vào ngăn đá, dùng bẫy pheromone để giám sát. UC IPM không khuyến cáo dùng thuốc trừ sâu cho côn trùng hại thực phẩm khô.
Đọc bài →Bệnh mù sông: giun Onchocerca, ruồi đen Simulium và chặng đường loại trừ của WHO
WHO: bệnh mù sông (onchocerciasis) do giun ký sinh Onchocerca volvulus, lây qua nhiều lần bị ruồi đen Simulium nhiễm đốt; ruồi sinh sản ở sông suối chảy xiết. Bệnh gây ngứa dữ dội, tổn thương da, suy giảm thị lực đến mù vĩnh viễn. Hơn 99% người nhiễm sống ở châu Phi và Yemen; năm 2024 ít nhất 252,3 triệu người cần điều trị dự phòng. Năm nước đã được WHO xác nhận loại trừ: Colombia (2013), Ecuador (2014), Mexico (2015), Guatemala (2016) và Niger (2025). Chiến lược cốt lõi là điều trị hàng loạt ít nhất 10–15 năm, bổ sung kiểm soát ruồi đen.
Đọc bài →Khảo nghiệm nhang muỗi, tấm xông và bình xịt: buồng Peet-Grady, KT50 và bắt muỗi trên chân theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 (WHO/HTM/NTD/WHOPES/2009.3) chuẩn hoá khảo nghiệm hiệu lực sản phẩm diệt muỗi gia dụng dùng trong nhà: nhang muỗi, tấm xông, bình xông lỏng, sản phẩm khuếch tán và bình xịt. Trong phòng thí nghiệm, sản phẩm được thử trong buồng Peet-Grady 180 × 180 × 180 cm với 4 lồng 25 muỗi cái, đếm muỗi gục trong 60 phút để tính KT50, KT95 và tỷ lệ chết sau 24 giờ; bình xịt thử với 50 muỗi bay tự do và 0,65 ± 0,10 g sản phẩm. Ngoài thực địa, đo mức giảm muỗi đậu trên chân người tình nguyện cách sản phẩm 1,5 m trong 4 giờ; bình xịt thử trong phòng tối thiểu 30 m³.
Đọc bài →Thấy chuột hay phân chuột: thám tử nhí không chạm, không quét — gọi người lớn
CDC: chuột mang nhiều mầm bệnh, lây sang người khi cầm chuột, chạm phân, nước tiểu, nước bọt hoặc bị chuột cắn; nhìn bề ngoài không biết con chuột nào mang bệnh. Khi nước tiểu, phân hay ổ chuột tươi bị khuấy tung, virus hanta có thể bay vào không khí. Thám tử nhí thấy chuột (sống hay chết) hoặc phân chuột thì không chạm, không quét, gọi người lớn; cả nhà cất kín thức ăn, nước và dọn chỗ trú của chuột.
Đọc bài →Dịch hạch: vi khuẩn Yersinia pestis, bọ chét chuột và ba thể bệnh theo WHO
WHO: dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis, thường có ở động vật có vú nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm chủ yếu qua vết đốt của bọ chét nhiễm, tiếp xúc mô/dịch cơ thể nhiễm hoặc hít giọt bắn từ người bệnh thể phổi. Ủ bệnh 1–7 ngày. Thể hạch hay gặp nhất, tỷ lệ tử vong 30–60%; thể phổi và nhiễm khuẩn huyết luôn tử vong nếu không điều trị. Kháng sinh điều trị hiệu quả nếu dùng sớm. Khi có dịch, diệt bọ chét trước khi diệt chuột.
Đọc bài →Mạt bụi nhà và hen suyễn: giặt nóng, bọc nệm, giữ độ ẩm 30–50% theo EPA
EPA: mạt bụi nhỏ đến mức mắt thường không thấy, nhà nào cũng có; chúng ăn vảy da người và sống trong nệm, gối, thảm, ghế bọc vải, chăn, quần áo, thú nhồi bông. Xác và phân mạt có thể kích phát hen ở người dị ứng, và phơi nhiễm có thể gây hen ở trẻ chưa từng có triệu chứng. Cách giảm: giặt chăn ga nước nóng mỗi tuần và sấy khô hẳn, bọc nệm gối chống bụi, hút bụi hằng tuần (máy có lọc HEPA), lau ẩm, giữ độ ẩm trong nhà khoảng 30–50%.
Đọc bài →Bti: vi khuẩn đất diệt bọ gậy — công cụ sinh học chỉ nhắm ấu trùng muỗi theo EPA
EPA: Bti (Bacillus thuringiensis subsp. israelensis) là vi khuẩn tự nhiên trong đất; bào tử sinh độc tố chỉ tác động ấu trùng muỗi, ruồi đen và muỗi nấm. EPA đã đăng ký 5 chủng Bti trong 48 sản phẩm; Bti không độc với người, được phép dùng trong canh tác hữu cơ, độc tính với ong mật rất thấp và chưa ghi nhận kháng khi dùng làm thuốc diệt ấu trùng. Ấu trùng ăn phải vi khuẩn sẽ khó tiêu hoá rồi chết đói. Bti bổ sung, không thay việc loại bỏ nước đọng. Bài không nêu tên thương mại hay liều.
Đọc bài →Gặp ong, ong vò vẽ: thám tử nhí đứng yên, không đập — và làm gì khi bị đốt
CDC/NIOSH: khi một con ong bay quanh, hãy bình tĩnh đứng yên — đập có thể khiến ong đốt. Bị nhiều con tấn công thì chạy vào nhà hoặc chỗ râm, không nhảy xuống nước. Bị đốt: có người ở cạnh theo dõi dị ứng, rửa xà phòng, gạt ngòi bằng móng tay hoặc gạc (không bóp, không dùng nhíp), chườm lạnh, không gãi. Khó thở, sưng nhiều là cấp cứu.
Đọc bài →Bệnh Leishmania: muỗi cát truyền ký sinh trùng và ba thể bệnh theo WHO
WHO: bệnh Leishmania do ký sinh trùng đơn bào Leishmania, lây qua vết đốt của muỗi cát (phlebotomine sandfly) cái nhiễm bệnh. Có 3 thể chính: nội tạng (kala-azar, tử vong trên 95% nếu không điều trị), da (hay gặp nhất, gây loét) và niêm mạc. Ước tính 700 000 – 1 triệu ca mới mỗi năm. CDC: muỗi cát nhỏ khoảng 1/4 muỗi, hoạt động chạng vạng đến rạng sáng; chưa có vaccine hay thuốc dự phòng.
Đọc bài →Kiến vào bếp: lau vệt mùi, bịt khe, dùng bả chậm — IPM theo UC IPM & EPA
UC IPM: phần lớn kiến sống ngoài trời, nên trọng tâm là chặn kiến vào nhà. Lau vệt kiến bằng nước xà phòng để xoá vệt mùi, bịt khe bằng keo trám, cất thực phẩm trong hộp kín, sửa vòi rò. Phun trong nhà không ngăn được kiến mới vào; bả chậm do kiến thợ mang về tổ mới diệt được cả đàn, thường sau 5–10 ngày. EPA: phòng trước, bả là tuyến hoá chất đầu tiên, để xa trẻ em và thú nuôi.
Đọc bài →Dịch tả lợn châu Phi (ASF): ve mềm Ornithodoros, đường lây và an toàn sinh học — theo WOAH & FAO
WOAH: ASF là bệnh virus lây lan rất mạnh ở lợn nhà và lợn rừng, tỷ lệ chết có thể tới 100%; không gây hại sức khoẻ con người. Virus bền ngoài môi trường, tồn tại trên quần áo, ủng, bánh xe và trong sản phẩm thịt lợn. Đường lây: tiếp xúc lợn bệnh, ăn thức ăn/rác nhiễm virus, vật dụng nhiễm, và vết đốt của ve mềm chi Ornithodoros ở nơi có ve. An toàn sinh học là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất. Bài không nêu tên vaccine.
Đọc bài →Aedes aegypti và Aedes albopictus: phân biệt hai loài muỗi vằn và vai trò truyền bệnh
ECDC: Ae. aegypti có vảy bạc hình đàn lia trên lưng ngực; Ae. albopictus có một vạch bạc dọc giữa. Ae. aegypti ưa đốt người, đốt nhiều lần trong một chu kỳ đẻ, sống sát nhà và dễ vào nhà; Ae. albopictus đốt nhiều loài vật chủ, thường ban ngày và ưa ngoài trời. CDC: Ae. aegypti có khả năng truyền dengue, chikungunya, Zika cao hơn vì sống gần và ưa đốt người. Tầm bay của cả hai khoảng 200 m.
Đọc bài →Khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: ED50, ED99,9 và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) theo WHO
Hướng dẫn WHO 2009 chuẩn hoá khảo nghiệm thuốc xua muỗi bôi da: trong phòng thí nghiệm ước tính liều hiệu quả ED50 và ED99,9 (theo số muỗi đậu/chích) và thời gian bảo vệ hoàn toàn (CPT) — từ lúc bôi đến lần đậu/chích đầu tiên — trên tình nguyện viên, lồng 35–40 cm, so với deet chuẩn; sau đó thử thực địa ở ít nhất hai bối cảnh. EPA dùng dữ liệu đạt quy trình thử để cho in biểu tượng thời gian xua trên nhãn.
Đọc bài →Có câu hỏi về côn trùng tại cơ sở của bạn?
Gửi ảnh chụp mẫu (kèm nơi phát hiện, thời gian, số lượng) hoặc nhu cầu khảo nghiệm — chúng tôi sẽ phản hồi qua email.