Bệnh tiên mao trùng (Surra): Trypanosoma evansi, mòng và ruồi hút máu

Tác nhân & loài mắc bệnh

Bệnh do tiên mao trùng Trypanosoma evansi — ký sinh trùng đơn bào sống trong máu và mô — gây ra. Theo WOAH, bệnh có thể ở thể cấp tính, mạn tính hoặc không biểu hiện, ảnh hưởng nhiều loài động vật nuôi và hoang dã; tác động kinh tế – xã hội lớn nhất ở ngựa, lạc đà và trâu bò ^[3]. WOAH cũng lưu ý chăn nuôi trâu ở châu Á chịu ảnh hưởng nặng bởi bệnh này ^[1].

Vật trung gian

• Mòng (họ Tabanidae — Tabanus, Chrysops, Haematopota…) được WOAH đánh giá là vector quan trọng nhất ^[1][2].
• Ruồi chuồng Stomoxys và một số ruồi hút máu khác (Haematobia…) cũng tham gia ^[2].

Khác với một số tiên mao trùng khác, T. evansi không phát triển theo chu kỳ trong ruồi xê xê; nó lây cơ học ^[1][2].

Cơ chế lây truyền

Khi mòng hoặc ruồi đang hút máu con vật bệnh bị xua đuổi, chúng bay sang con khác gần đó và hút tiếp — lượng máu nhỏ còn trên vòi mang ký sinh trùng sang con mới. Vì vậy, lây truyền xảy ra tức thì, ở khoảng cách ngắn giữa các con vật sống, chăn thả hoặc uống nước cùng nhau ^[2][4].

WOAH cũng ghi nhận các đường lây khác: từ mẹ sang con, qua đường miệng (nhất là ở động vật ăn thịt), và do dụng cụ thú y (iatrogenic) — ví dụ dùng chung kim tiêm ^[2][3].

Dấu hiệu

Theo thẻ bệnh kỹ thuật của WOAH, bệnh ở động vật cảm nhiễm (trâu, bò, ngựa, lạc đà, lợn, dê, cừu…) có thể biểu hiện: sốt từng đợt liên quan đến ký sinh trùng trong máu; thiếu máu tiến triển, sụt cân, vàng da; yếu dần, lờ đờ; phù ở phần thấp của cơ thể (chân, ức, bụng); xuất huyết điểm ở niêm mạc; sảy thai (ghi nhận ở trâu và lạc đà); suy giảm miễn dịch ^[1].

Dấu hiệu lâm sàng chỉ mang tính gợi ý; chẩn đoán phải được khẳng định bằng xét nghiệm ^[1].

Mùa & điều kiện

• WOAH cho biết ở một số nước, bệnh tăng rõ vào mùa mưa khi mật độ ruồi hút máu tăng ^[1].
• Chăn thả chung, tập trung gia súc ở bãi uống nước, gần rừng, ven sông suối — nơi mòng nhiều.
• Con vật mang ký sinh trùng không biểu hiện có thể là nguồn lây trong đàn.

Giám sát

• Xét nghiệm định kỳ hoặc khi nghi ngờ theo hướng dẫn thú y; WOAH khuyến nghị giám sát tập trung vào sự lây truyền ở động vật cảm nhiễm, kết hợp đánh giá sự hiện diện và mật độ vector ^[3].
• Theo dõi mật độ mòng, ruồi chuồng bằng bẫy chuyên dụng quanh bãi chăn, chuồng.

Phòng chống tổng hợp

• WOAH cho biết biện pháp kiểm soát chủ yếu hướng vào vật chủ: phát hiện và xử lý con vật nhiễm theo chỉ định thú y, bảo vệ con vật khỏi ruồi hút máu ^[1].
• Hiện chưa có vắc xin và khó có trong tương lai gần do ký sinh trùng liên tục thay đổi kháng nguyên bề mặt ^[1].
• Giảm côn trùng hút máu: vệ sinh chuồng, dọn phân (nơi Stomoxys sinh sản), bẫy mòng, bố trí thời gian chăn thả tránh cao điểm hoạt động của mòng, chuồng có lưới nếu phù hợp.
• Không dùng chung kim tiêm giữa các con vật; vệ sinh dụng cụ thú y.
• Kiểm dịch khi nhập đàn.

Vai trò người chăn nuôi & doanh nghiệp

Hộ và trang trại nuôi trâu bò, ngựa nên phối hợp với thú y cơ sở trong giám sát, báo cáo con vật sốt – gầy sút – thiếu máu kéo dài, và áp dụng các biện pháp giảm ruồi, mòng quanh đàn.

Dành cho các bạn nhỏ & phụ huynh

An toàn cho trẻ: trẻ em không tự cầm, pha, xịt hay chơi với bất kỳ hoá chất diệt côn trùng nào. Nếu cần dùng sản phẩm xua muỗi cho trẻ, người lớn đọc kỹ và làm đúng theo nhãn sản phẩm, trực tiếp bôi cho trẻ và giám sát. Bài viết không hướng dẫn liều lượng hay giới thiệu sản phẩm cụ thể.

Nguồn tham khảo

1. WOAH — Technical disease card: Trypanosoma evansi infections (including surra) — truy cập 25/09/2026.
2. WOAH Terrestrial Manual — Chapter 3.1.22 Surra in all species (Trypanosoma evansi infection) — truy cập 25/09/2026.
3. WOAH Terrestrial Code — Chapter 8.23 Infection with Trypanosoma evansi (surra) — truy cập 25/09/2026.
4. Desquesnes et al. (2013), BioMed Research International — Trypanosoma evansi and Surra: a review (PMC) — truy cập 25/09/2026.

Các số liệu trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, số liệu có thể thay đổi.