Bệnh lưỡi xanh (Bluetongue): dĩn Culicoides và loài nhai lại

Tác nhân & loài mắc bệnh

Bệnh lưỡi xanh (Bluetongue — BT) do virus lưỡi xanh (họ Reoviridae) gây ra, ảnh hưởng đến loài nhai lại nuôi và hoang dã: cừu, dê, bò, trâu, hươu nai, lạc đà… Có nhiều typ huyết thanh khác nhau, khả năng gây bệnh của từng chủng rất khác nhau ^[1].

WOAH cho biết bệnh không gây nguy cơ cho sức khỏe cộng đồng: virus không lây qua tiếp xúc với động vật, len hay qua sữa ^[1].

Vật trung gian: dĩn Culicoides

Chỉ một số ít loài trong chi dĩn Culicoides (biting midges — côn trùng rất nhỏ, hút máu) truyền virus. Theo WOAH, không có vector thì bệnh không thể lây từ con này sang con khác — đây là bệnh “không lây trực tiếp” (non-contagious) ^[1].

Dĩn có kích thước rất nhỏ, sinh sản ở nơi đất bùn ẩm giàu chất hữu cơ, ven ao, nền chuồng ẩm; nhiều loài hoạt động mạnh lúc chập tối và rạng sáng.

Cơ chế lây truyền

Dĩn nhiễm virus khi hút máu con vật đang có virus trong máu, sau đó truyền sang con khác (truyền sinh học). WOAH lưu ý bò thường có tỷ lệ nhiễm cao hơn cừu, có thể là nguồn virus trong nhiều tuần mà ít hoặc không biểu hiện, và thường là vật chủ được dĩn ưa đốt ^[1]. Lây truyền có thể xảy ra quanh năm, đặc biệt vào mùa mưa ^[1].

Dấu hiệu

Theo WOAH, ở cừu nhiễm bệnh, dấu hiệu có thể gồm: sốt; xuất huyết, loét niêm mạc miệng và mũi; chảy nhiều nước dãi, chảy nước mũi; sưng môi, lưỡi, hàm; viêm vành móng và què; yếu, sụt cân; tiêu chảy, viêm phổi; lưỡi tím tái (“lưỡi xanh” — hiếm gặp); cừu mang thai có thể sảy thai ^[1].

Phần lớn con vật nhiễm không biểu hiện rõ; bệnh có thể gây chết ở một tỷ lệ cừu, hươu nai và loài nhai lại hoang dã ^[1].

Điều kiện & tác động

• Bệnh phân bố ở những nơi có dĩn Culicoides — gồm châu Phi, châu Á, châu Úc, châu Âu, Bắc Mỹ ^[1].
• Tại vùng lưu hành, tác động chủ yếu là hạn chế thương mại và chi phí giám sát, xét nghiệm, tiêm phòng ^[1].
• Bệnh nằm trong danh mục phải báo cáo WOAH ^[1].

Giám sát

• WOAH mô tả các chương trình giám sát đàn chỉ điểm (sentinel herds) — lấy mẫu định kỳ để phát hiện virus lưu hành, kết hợp giám sát chủ động ^[1].
• Giám sát dĩn bằng bẫy đèn giúp xác định thời gian hoạt động của vector theo mùa.

Phòng chống tổng hợp

WOAH nêu các biện pháp: hạn chế nhập khẩu động vật có thể nhiễm; kiểm dịch và/hoặc hạn chế di chuyển trong thời kỳ côn trùng hoạt động; xác định vùng; tiêm vắc xin; và kiểm soát côn trùng. Tiêm vắc xin được coi là biện pháp hiệu quả và thực tế nhất để giảm thiệt hại và có thể cắt vòng lây từ con vật nhiễm sang vector ^[1].

• Giảm nơi sinh sản của dĩn: thoát nước, giảm bùn ẩm, dọn phân quanh chuồng.
• Nhốt gia súc trong chuồng có lưới vào thời điểm dĩn hoạt động mạnh nếu điều kiện cho phép.

Vai trò người chăn nuôi & doanh nghiệp

Trang trại dê, cừu, bò nên phối hợp với cơ quan thú y trong giám sát, tiêm phòng (khi được khuyến cáo) và kiểm soát môi trường chuồng trại; báo cáo sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Dành cho các bạn nhỏ & phụ huynh

An toàn cho trẻ: trẻ em không tự cầm, pha, xịt hay chơi với bất kỳ hoá chất diệt côn trùng nào. Nếu cần dùng sản phẩm xua muỗi cho trẻ, người lớn đọc kỹ và làm đúng theo nhãn sản phẩm, trực tiếp bôi cho trẻ và giám sát. Bài viết không hướng dẫn liều lượng hay giới thiệu sản phẩm cụ thể.

Nguồn tham khảo

1. WOAH — Bluetongue — truy cập 25/09/2026.

Các số liệu trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, số liệu có thể thay đổi.