Tác nhân & loài mắc bệnh
Viêm da nổi cục (Lumpy skin disease — LSD) do virus thuộc chi Capripoxvirus, họ Poxviridae gây ra. Theo WOAH, virus có tính đặc hiệu vật chủ cao, gây bệnh ở bò và trâu, và đã được ghi nhận ở một số loài nhai lại hoang dã [1].
WOAH khẳng định LSD không phải bệnh lây sang người — không gây nguy cơ cho sức khỏe con người qua tiếp xúc với con vật bệnh hay qua thực phẩm [1].
Vật trung gian
WOAH cho biết virus được cho là lây chủ yếu qua động vật chân đốt hút máu: ruồi hút máu, muỗi và ve. Tiếp xúc trực tiếp với con vật bệnh được coi là đóng vai trò nhỏ [1].
Trong môi trường chăn nuôi, các nhóm côn trùng hút máu thường gặp gồm ruồi chuồng (Stomoxys), mòng (Tabanidae), muỗi.
Cơ chế & con đường lan truyền
- Côn trùng hút máu mang virus từ con bệnh sang con khỏe.
- Tỷ lệ mắc tăng khi côn trùng hoạt động mạnh (thời tiết ấm) [1].
- Vận chuyển, buôn bán gia súc nhiễm bệnh là con đường chính làm bệnh lan xa; côn trùng mang virus cũng có thể bị gió đưa đi xa [1].
- Virus khá bền, có thể tồn tại trong tổn thương da tới 35 ngày và được bài thải qua dịch mũi, nước mắt, sữa, tinh dịch [1].
Dấu hiệu
Theo WOAH: sốt cao (có thể trên 41°C), giảm sữa, bỏ ăn, sụt cân, sưng hạch lympho; đặc trưng nhất là các nốt cục chắc trên da, thường ở đầu, cổ, bầu vú, bìu, âm hộ, tầng sinh môn, xuất hiện trong vòng 48 giờ sau khi sốt và khoảng 7–19 ngày sau khi nhiễm [1]. Nốt có đường kính 0,5–5 cm; theo thời gian có thể hoại tử, bong và để lại sẹo [1].
WOAH cho biết tỷ lệ mắc thường 10–20%, tỷ lệ chết thường thấp (1–5%), nhưng thiệt hại kinh tế lớn do giảm sữa, sụt cân, giảm sinh sản, hỏng da và hạn chế thương mại [1].
Điều kiện thuận lợi
- Mùa ấm, mưa nhiều khi côn trùng hút máu phát triển mạnh.
- Nhập đàn, vận chuyển gia súc không rõ nguồn gốc, không kiểm dịch.
- Chuồng trại ẩm, nhiều phân, thức ăn thừa — nơi ruồi chuồng sinh sản.
Giám sát
- Theo dõi đàn hằng ngày, phát hiện sớm con sốt, nổi cục; báo cáo ngay cho thú y.
- Giám sát mật độ côn trùng hút máu quanh chuồng (bẫy, quan sát) để đánh giá nguy cơ theo mùa.
Phòng chống tổng hợp
WOAH nhận định, kinh nghiệm từ các đợt dịch cho thấy kiểm soát LSD dựa vào an toàn sinh học, phát hiện sớm, kiểm soát vận chuyển, tiếp theo là tiêm vắc xin nhanh và rộng rãi bằng vắc xin chất lượng cao, sản xuất theo tiêu chuẩn WOAH [1]. Tiêm phòng theo hướng dẫn của cơ quan thú y.
- Giảm côn trùng hút máu: dọn phân, giữ khô nền chuồng, xử lý nơi sinh sản của ruồi chuồng và muỗi quanh trại; lưới chắn nếu phù hợp.
- Cách ly con vật nghi bệnh; không mua bán, di chuyển gia súc bệnh.
- Phối hợp liên vùng vì bệnh có tính xuyên biên giới [1].
Vai trò người chăn nuôi & doanh nghiệp
- Hộ chăn nuôi: tiêm phòng, vệ sinh chuồng, báo cáo sớm.
- Trang trại, doanh nghiệp sữa – thịt: kế hoạch an toàn sinh học, kiểm soát côn trùng định kỳ, kiểm dịch khi nhập đàn.
- Thương lái, vận chuyển: tuân thủ quy định kiểm dịch.
Dành cho các bạn nhỏ & phụ huynh
Khi ở gần vật nuôi
- Không lại gần con vật đang ốm; báo người lớn khi thấy con vật bất thường.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào vật nuôi, thức ăn chăn nuôi.
- Không vào chuồng khi người lớn đang phun, xử lý chuồng trại.
- Cất hoá chất thú y, hoá chất diệt côn trùng ở nơi có khoá, xa tầm tay trẻ.
- WOAH cho biết viêm da nổi cục không phải bệnh lây sang người.
An toàn cho trẻ: trẻ em không tự cầm, pha, xịt hay chơi với bất kỳ hoá chất diệt côn trùng nào. Nếu cần dùng sản phẩm xua muỗi cho trẻ, người lớn đọc kỹ và làm đúng theo nhãn sản phẩm, trực tiếp bôi cho trẻ và giám sát. Bài viết không hướng dẫn liều lượng hay giới thiệu sản phẩm cụ thể.
Nguồn tham khảo
- WOAH — Lumpy skin disease — truy cập 25/09/2026.
Các số liệu trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, số liệu có thể thay đổi.