Vì sao cần phương pháp mới?
Kháng thuốc, đô thị hoá, biến đổi khí hậu và yêu cầu an toàn ngày càng cao thúc đẩy nhu cầu về các giải pháp chính xác hơn, ít phụ thuộc hoá chất hơn. Phần lớn các công nghệ dưới đây bổ trợ chứ không thay thế nền tảng vệ sinh – phòng ngừa.
Bẫy thông minh & giám sát bằng cảm biến
- Bẫy kết nối: bẫy chuột/côn trùng có cảm biến báo sự kiện, giúp giảm số lần kiểm tra thủ công và phản ứng nhanh.
- Đếm & nhận dạng tự động: camera hoặc cảm biến quang học kết hợp mô hình học máy để phân loại côn trùng bị bẫy.
- Âm học: nhận biết một số côn trùng qua tần số đập cánh, hoặc phát hiện âm thanh hoạt động của mối trong gỗ.
- Bảng điều khiển dữ liệu: tổng hợp số liệu theo thời gian và vị trí để thấy “điểm nóng”.
Độ chính xác của các hệ thống nhận dạng tự động phụ thuộc vào dữ liệu huấn luyện và điều kiện thực tế; nên được kiểm chứng tại chỗ trước khi dựa hoàn toàn vào chúng.
Các kỹ thuật dựa trên sinh học
Wolbachia
Wolbachia là vi khuẩn nội bào tự nhiên, có mặt trong nhiều loài côn trùng. Khi được đưa vào muỗi Aedes aegypti, một số chủng Wolbachia làm giảm khả năng muỗi truyền các virus như Dengue. Có hai hướng tiếp cận chính:
- Thay thế quần thể: thả muỗi mang Wolbachia để đặc điểm này lan rộng và duy trì trong quần thể muỗi tại địa phương.
- Ức chế quần thể: thả muỗi đực mang Wolbachia; khi giao phối với muỗi cái hoang dã không mang cùng chủng, trứng không nở (bất tương hợp tế bào chất), làm giảm mật độ.
Các chương trình này cần đánh giá khoa học, sự chấp thuận của cơ quan quản lý và đồng thuận của cộng đồng.
Kỹ thuật côn trùng bất dục (SIT)
Thả số lượng lớn côn trùng đực đã được làm bất dục để giảm sinh sản của quần thể mục tiêu — đã được áp dụng với một số côn trùng nông nghiệp và đang được nghiên cứu cho muỗi.
Thiên địch & vi sinh vật
Cá ăn lăng quăng, chế phẩm vi khuẩn diệt ấu trùng muỗi, nấm gây bệnh côn trùng, ong ký sinh nhộng ruồi… là những ví dụ về kiểm soát sinh học có chọn lọc.
Bả tác động chậm & “lây truyền ngang”
Với côn trùng xã hội (kiến, mối) và gián, bả tác động chậm cho phép cá thể mang hoạt chất về nơi trú, truyền sang cá thể khác qua mớm mồi, tiếp xúc hoặc ăn phân. Thiết kế bả tốt cần: hấp dẫn hơn nguồn thức ăn sẵn có, đủ chậm để không gây né tránh, và được đặt đúng vị trí.
Thu hút – tiêu diệt & bẫy chọn lọc
- Bẫy trứng/bẫy muỗi cái sắp đẻ (gravid trap) giúp giám sát và giảm quần thể Aedes.
- Kết hợp chất dẫn dụ (mùi, CO₂, màu sắc, nhiệt) với bề mặt diệt hoặc lưới bắt.
Điều kiện áp dụng hiệu quả
- Có số liệu nền để so sánh trước – sau.
- Khảo nghiệm thí điểm trong điều kiện thực tế.
- Đánh giá chi phí – lợi ích và yêu cầu bảo trì.
- Tích hợp vào chương trình IPM/IVM thay vì dùng đơn lẻ.
Công cụ mới đã vào khuyến cáo của WHO
Cập nhật theo nguồn ngày 25/09/2026
- Màn hỗn hợp thế hệ mới (pyrethroid + chlorfenapyr) được WHO khuyến cáo mạnh ở nơi muỗi kháng pyrethroid (2023) [1].
- Thiết bị khuếch tán xua muỗi (spatial emanators) được khuyến cáo có điều kiện năm 2025 cho dùng trong nhà, bổ sung cho màn và phun tồn lưu [1].
- Nhiều nhóm hoá chất mới (meta-diamide, isoxazoline, pyrrole) đã có sản phẩm phun tồn lưu được WHO tiền thẩm định [1].
Nguồn tham khảo
- WHO — WHO guidelines for malaria (bản hợp nhất ngày 10/09/2026) — truy cập 25/09/2026.
Các số liệu trong bài được trích từ các nguồn trên; nếu nguồn cập nhật, số liệu có thể thay đổi.